Taariikhda militariga Soomaaliya: laga soo bilaabo Adal ilaa AUSSOM

Kooban

Boggan wuxuu dagaallada iyo ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya u habaynayaa sida ay isugu xigeen. Sadar kasta wuxuu ku xiran yahay bog dhammaystiran oo ilihiisa leh. Dagaallada Itoobiya oo keliya, eeg Itoobiya iyo Soomaaliya dagaal: taariikh-xariiq. Dhimashada sannad walba tan iyo 1989, eeg dhimashada colaadaha hubeysan sannad walba.

Ka hor 1884

1527–1543. Imaam Axmed ibn Ibraahim (Axmed Gurey) ayaa Adal ku hoggaamiyay dagaal uu la galay Itoobiya. Taariikh-qorkii Carabiga ahaa ee Futuux al-Xabasha (Futuh al-Habasha), oo uu qoray nin ka tirsanaa ciidankiisa, wuxuu magacaabaa beelo Soomaaliyeed oo ka mid ahaa ciidamadiisa (Basset, Histoire de la conquête de l'Abyssinie, 1897). Waxaa lagu dilay Wayna Daga 21 Febraayo 1543, kadib markii Boortaqiisku Itoobiya u direen askar qoryo wata (Whiteway, The Portuguese Expedition to Abyssinia, 1902). Eeg Imaam Axmed iyo duullaannadii Adal iyo dhammaadkii dagaalka, 1543–1560.
Qiyaastii 1550–1700. Dowladdii Ajuuraan (Ajuran) ayaa gacanta ku haysay webiyada iyo xeebta koonfureed. Eeg Dowladdii Ajuuraan.

1884 ilaa 1960

1899–1920. Daraawiishtii Sayid Maxamed Cabdulle Xasan (Mohammed Abdullah Hassan) waxay la dagaallameen Ingiriiska, Talyaaniga iyo Itoobiya, ilaa diyaarado iyo ciidan dhul ah oo Ingiriis ahi ay qabsadeen Taleex (Taleh) Febraayo 1920 (Xafiiska Dagaalka ee Ingiriiska, Official History of the Operations in Somaliland, 1907). Eeg Dhaqdhaqaaqa Daraawiishta.
1925–1927. Talyaaniga ayaa xoog ku soo afjaray saldanadihii waqooyi-bari. Eeg saldanadaha Majeerteen iyo Hobyo.
1940–1941. Talyaanigu wuxuu qabsaday Somaliland-kii Ingiriiska Agoosto 1940; ciidamada Ingiriisku waxay dib u qabsadeen Maarso 1941, waxayna Talyaaniga ka saareen Bariga Afrika (Maktabadda Koongareeska). Eeg Xukunkii Faashiistaha iyo dagaalka.

1960 ilaa 1991: ciidanka qaranka

12 Abriil 1960. Ciidanka Soomaaliyeed waxaa laga aasaasay kooxdii booliiska ee socota (Daraawiishta) iyo Somaliland Scouts-kii Ingiriiska. Eeg Ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya, 1960 ilaa 1991 iyo Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.
1963–1967. Dagaallo ka dhacay Gobolka Xuduudda Waqooyi (NFD) ee Kenya, kadib markii Ingiriisku deegaanka ku reebay Kenya. Eeg NFD-dii Kenya.
Febraayo–Maarso 1964. Dagaal xuduudeed oo lala galay Itoobiya, oo lagu soo afjaray xabbad joojin lagu heshiiyay Khartoum (Maktabadda Koongareeska). Eeg Dagaalkii xuduudda ee 1964.
21 Oktoobar 1969. Ciidanku wuxuu la wareegay xukunka, wuxuuna hakiyay dastuurka (Maktabadda Koongareeska). Eeg Xilligii Siyaad Barre.
Luulyo 1977 – Maarso 1978. Dagaalkii Ogaadeenya. Ciidamada Soomaaliyeed waxay qabsadeen inta badan gobolka, balse "hubka Soofiyeetiga iyo qiyaastii 17,000 oo askari oo Kuuba ah ayaa dagaalka rogay" (tarjumaad), Soomaaliyana waxay ka baxday 9 Maarso 1978 (Maktabadda Koongareeska, Ethiopia: A Country Study). Eeg Dagaalkii Ogaadeenya.
1978–1991. Jabhado hubaysan ayaa ka soo horjeestay dowladda: SSDF, SNM, SPM iyo USC. Eeg jabhadihii hubaysnaa.
Luulyo 1982. Ciidamada Itoobiya oo ay la socdeen dagaalyahanno SSDF ah ayaa qabsaday Balanbale iyo Galdogob. Eeg Dagaalkii xuduudda ee 1982.
1988–1989. Ciidamada dowladdu waxay duqeeyeen Hargeysa (Hargeisa) iyo Burco (Burao), waxayna dileen kumanaan qof oo shacab ah oo Isaaq ah (Gersony, Why Somalis Flee, 1989). Eeg Xasuuqii Isaaq.
Diseembar 1990 – Janaayo 1991. USC ayaa qabsatay Muqdisho (Mogadishu), ciidankiina wuu kala dareeray. Eeg Burburkii Muqdisho.

1991 ilaa 2009: kooxaha iyo faragelinnada

1991–1992. Dagaal dhex maray garabyada USC ee Muqdisho, iyo dagaallo ka dhacay koonfurta oo dhan. Eeg burburka, 1991–2000 iyo Dagaalka Sokeeye ee Soomaaliya.
1992–1995. Howlgallo QM iyo ciidan uu hoggaaminayay Maraykanku. Eeg UNOSOM I iyo Dagaalkii Muqdisho, 3–4 Oktoobar 1993.
1999–2006. Isbahaysiyo maleeshiyaad ah ayaa ku dagaallamay Kismaayo (Kismayo) iyo Dooxada Jubba. Eeg Isbahaysiga Dooxada Jubba.
Febraayo–Juun 2006. Maleeshiyaadka Maxkamadaha Islaamiga ayaa Muqdisho kaga adkaaday isbahaysigii hoggaamiyeyaasha kooxaha hubaysan. Eeg Dagaalkii Muqdisho, 2006.
Diseembar 2006 – Janaayo 2009. Ciidamada Itoobiya ayaa dowladdii KMG ahayd ka taageeray kacdoon hubaysan. Eeg dagaalkii Soomaaliya, 2006–2009 iyo Ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya.
Maarso 2007. Howlgalka Midowga Afrika ee AMISOM ayaa yimid, iyadoo ay hormuud ka ahaayeen ciidamo Yugandha (Uganda) ah. Eeg AMISOM.

2009 ilaa hadda: dagaalka al-Shabaab

2009–2011. Al-Shabaab waxay gacanta ku haysay inta badan Muqdisho ilaa 6 Agoosto 2011. Eeg Dagaalka Soomaaliya, 2009 ilaa hadda iyo al-Shabaab.
Oktoobar 2011. Ciidamada Kenya ayaa galay koonfurta Soomaaliya; Kismaayo waxay 2012 gacanta u gashay ciidamada Kenya, Midowga Afrika iyo Soomaaliya. Eeg Ciidamada Kenya ee Soomaaliya iyo Dagaalladii Kismaayo.
1 Abriil 2022. ATMIS ayaa beddeshay AMISOM; 1 Janaayo 2025 AUSSOM ayaa beddeshay ATMIS. Eeg ATMIS iyo AUSSOM.
Agoosto 2022 iyo wixii ka dambeeyay. Ciidamada dowladda iyo dagaalyahanno beelaha ka socda (Macawisley) ayaa bilaabay duullaankii ugu weynaa ee al-Shabaab laga qaado muddo toban sano ah. Eeg Duullaankii ka dhanka ahaa al-Shabaab.
Ciidamada shisheeye. Ciidamada, tababarayaasha iyo saldhigyada dal kasta, eeg ciidamada shisheeye ee Soomaaliya.

Yaa dhibaatadu gaartay?

Shacabka dagaal kasta, gaar ahaan Isaaq 1988–1989, dadka Muqdisho tan iyo 1990, iyo dadka koonfurta oo dhan tan iyo 2006. Eeg boggaga ku xiran iyo dhimashada colaadaha hubeysan sannad walba.

Ilaha way kala duwan yihiin

Goorta uu ciidanka qaranku dhammaaday. Warbixinnada badankoodu burburkiisa waxay ku taariikheeyaan Janaayo 1991, markii dowladdu dhacday. Dib u dhiskiisa waxaa lagu taariikheeyaa 2008–2009. Eeg Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.

Akhri ilaha asalka ah

Xafiiska Dagaalka ee Ingiriiska, Official History of the Operations in Somaliland, 1901–04 (1907): archive.org.
Maktabadda Koongareeska, Somalia: A Country Study (1993): qoraal; Ethiopia: A Country Study: qoraal.
Robert Gersony, Why Somalis Flee (Sababta Soomaalidu u qaxdo) (1989): PDF.