Dowladdii Ajuuraan: taliyayaashii webiyada iyo xeebta koonfureed

Kooban

Ajuuraan (Ajuran) waxay ahaayeen beel ka mid ah Hawiye. Taliyayaashoodu waxay xukumi jireen dhulka beeraha ee webiyada Shabeelle iyo Jubba iyo magaalooyinka xeebta Banaadir ka hor qiyaastii 1700. Library of Congress (Maktabadda Kongaraska Mareykanka) waxay "dowladda Ujuuraan (oo sidoo kale loo qoro Ajuuraan)" ku taariikhaysaa "inta u dhexeysa 1550 iyo 1650", oo ay xukumaysay "beesha Gareen" (Library of Congress, Somalia: A Country Study).

Ku dhawaad wax kasta oo Ajuuraan laga yaqaan waxay ka yimaadeen hiddaha afka laga sheego. Qoraalka ugu horreeya ee iyaga laga hayo wuxuu ku jiraa xusuus-qorka sarkaalka ciidanka badda Faransiiska Charles Guillain, oo xeebta ka soo ururiyay hiddaha 1846–1848 (Guillain, Documents sur l'histoire... de l'Afrique orientale, qaybta 2, mug 2). Inta badan sheekada casriga ah waxay ku tiirsan tahay buugga Lee Cassanelli ee The Shaping of Somali Society (1982), oo laga dhisay taariikh afka laga sheego oo la ururiyay 1970-meeyadii.

Taariikhaha

• Library of Congress. Dowladdu waxay soo kacday "inta u dhexeysa 1550 iyo 1650", waxayna barwaaqowday "dhinaca hoose ee gobolka u dhexeeya labada webi". Awoodeeda lama yarayn "ilaa markii Boortaqiisku galeen xeebta Bariga Afrika qarniyadii toddoba iyo tobnaad iyo siddeed iyo tobnaad" (Library of Congress).
• Guillain. Marka (Merca) waxaa loogu sheegay in xukunka Ajuuraan "uu socday, sida la yiraahdo, shan iyo toban jiil", wuxuuna qoray in "ay ahayd inuu la mid ahaa xilligii Boortaqiiska ee badaha Hindiya" (qaybta 2, mug 2, b. 141).
• Warar kale. Wikipedia, oo soo xiganaysa Cassanelli iyo kuwo kale, waxay leedahay Ajuuraan waxay soo kaceen dabayaaqadii 1300-meeyadii, waxayna xukunka hayeen qiyaastii saddex qarni ("Ajuran Sultanate", Wikipedia).

Cidda ay ahaayeen

Guillain wuxuu Marka ku diiwaan geliyay in Ajuuraan "ay ka mid ahaayeen qoyska weyn ee Soumal-Haouiya", oo ah Hawiye. Wuxuu qoray in arrintaasi la jaanqaadayso sheegashadii juqraafiyahii qarnigii 13aad Ibn Saciid (Ibn Said) ee ahayd in Marka ay ahayd "caasimadda Hawiya" (qaybta 2, mug 2, b. 140).

Qoyska talada hayay waxaa loo yaqaan reer Gareen. Library of Congress waxay ugu yeertaa "beesha Gareen" (Library of Congress). Wikipedia, oo soo xiganaysa Cassanelli, waxay leedahay taliyayaashiisu waxay qaadan jireen magaca imaam, awooddoodana waxay ka heleen inay ka soo farcameen nin awliya ah ("Ajuran Sultanate", Wikipedia).

Sida ay u xukuntay, sida ay sheegayso sheekada casriga ah

Wikipedia waxay bixisaa sheekadan, iyadoo qodobbada intooda badan ka soo xiganaysa Cassanelli (1982) ("Ajuran Sultanate", Wikipedia):

• Biyaha. Taliyayaashu waxay maamuli jireen ceelasha iyo biyaha webiyada Shabeelle iyo Jubba, waxaana loo nisbeeyaa gidaarro biyo-celin ah, biyo-xireenno iyo ceelal dhagax ah.
• Canshuurta. Beeralayda waxay ka qaadi jireen canshuur hadhuudh ah, xoolo-dhaqatadana xoolo, waxaana ururin jiray saraakiil loo yaqaanay wasiirro.
• Ciidanka. Cassanelli (bb. 90 iyo 104, sida la soo xigtay) wuxuu sharraxaa ciidan joogto ah, oo mararka qaarkood la kiraysan jiray askar Carab, Faaris iyo Turki ah, iyo qalcado dhagax ah oo ku yaal degmooyinka xeebta (b. 92).
• Baaxadda. Markii ay ugu xoogga badnayd, sida sheekadani sheegayso, dhulkeedu wuxuu ka fidsanaa Hobyo waqooyiga ilaa Kismaayo (Kismayo) koonfurta iyo ilaa Qalaafe (Qelafo) galbeedka (Cassanelli, b. 102, sida la soo xigtay).
• Magaalooyinka. Mareeg, Qalaafe iyo Marka ayaa lagu sheegaa inay ahaayeen xarumaha taliyayaasheeda.

Buugga Cassanelli wuxuu yaal Internet Archive, laakiin si xaddidan ayaa loo heli karaa (Internet Archive).

Marka xilligii Ajuuraan

Guillain wuxuu diiwaan geliyay hiddaha Marka 1840-meeyadii (qaybta 2, mug 2, bb. 140–141):

• Ka hor. Dadkii ugu horreeyay ee magaalada laga yaqaan waxay ahaayeen "Ouélloun". Ajuuraan ayaa ka saaray.
• Koritaanka. Xilligii Ajuuraan magaaladu, oo markii hore ahayd "aqallo caleen, derin iyo laamo ah", way kortay, waxaana loo qaybiyay laba xaafadood, Khéroubi oo waqooyiga ah iyo Eurgouci oo koonfurta ah, kooxo lix ahna mid walba ku jireen.
• Guryaha dhagaxa. Mid ka mid ah kooxihii waqooyiga waxay ahaayeen "soo-galooti ka yimid Muqdisho (Mogadishu)" oo "dhisay guryo dhagax ah".
• Xoogga. Guillain wuxuu xukunka Ajuuraan ku tilmaamay "mid ka mid ah kuwa ugu xoogga badnaa ee laga abaabulay dadyowga dhulka u dhashay".

Muqdisho iyo reer Muzaffar

Guillain wuxuu qoray in Muqdisho ay ku taallay "xeebta" dhulka Ajuuraan, ayna xukumi jireen suldaannadeeda Muzaffar (qaybta 2, mug 1, b. 524, Internet Archive). Wikipedia, oo soo xiganaysa taariikhyahanno dambe, waxay reer Muzaffar ku tilmaantaa inay hoos imaanayeen Ajuuraan ("Ajuran Sultanate", Wikipedia). Eeg Saldanadda Muqdisho.

Baraawe iyo Boortaqiiska, 1506

Sarkaalkii Boortaqiiska Duarte Barbosa wuxuu Baraawe (Brava) ku sharraxay "magaalo weyn oo Muuro (Muslimiin) ah, leh guryo aad u qurux badan oo dhagax iyo nuuradi ah". Wuxuu qoray: "Boqor ma leh, laakiin waxaa xukuma odayaal" (Barbosa, tarjumaadda Dames, mug 1, b. 30).

• Weerarka. Barbosa wuxuu qoray in Boortaqiisku "ay dadkeeda wax badan ka laayeen, qaar badanna maxbuus ahaan u kaxeeyeen, oo ay boob badan oo dahab, lacag (fiddo) iyo alaab ah ka qaadeen" (isla bogga).
• Taariikhda. Tifaftirihiisa Dames wuxuu tan u aqoonsaday weerarkii Tristão da Cunha ee 1506, kadib markii magaaladu diiday canshuur la ballan qaaday 1503. Baraawe "waa la jabiyay kadib difaac geesinimo leh iyo dil badan" (isla bogga, faallada).
• Kadib. Barbosa wuxuu qoray in magaalada mar dambe dib loo degay, "si ay hadda ugu barwaaqaysan tahay sidii ay hore u ahayd" (isla bogga).

1840-meeyadii, Guillain wuxuu ogaaday in Baraawe aysan haysan "wax xusuus ah" oo ka horreeyay xukunka Ajuuraan, xusuus Boortaqiiska ahna aysan haysan (qaybta 2, mug 2, bb. 169–170).

Sida ay ku dhammaatay

Guillain wuxuu magaalo kasta u diiwaan geliyay dhammaad gaar ah:

• Muqdisho. Koox Abgaal ah ayaa duullaan ku qaaday dhulka Ajuuraan, "kadib dagaal dheer" Muqdisho waxay gacanta u gashay madaxdii Abgaal Cumar Djéloulé (qaybta 2, mug 1, b. 524).
• Marka. Madax la oran jiray Amiir (Amir), "oo laga yaabo inuu ahaa Abgaal", ayaa taageerayaal soo ururiyay, "qabsaday magaalada oo ka saaray Odjourane". Awooddiisu "waxay socotay soddon iyo afar sano", ilaa dagaal uu la galay Biimaal (qaybta 2, mug 2, b. 141).
• Baraawe. Ajuuraan waa laga saaray "sida qaar sheegaan Galla [Oromo], sida qaar kalena Tunni-ga hadda jira". Waxay u carareen gudaha xagga Ganaane (Luuq), waxayna ku biireen Digil (qaybta 2, mug 2, b. 169).

Wikipedia, oo soo xiganaysa Cassanelli iyo Lewis, waxay leedahay dabayaaqadii 1600-meeyadii taliyayaashu waxay kordhiyeen canshuuraha, waxaana lagu eedeeyay inay ka tageen shareecada. Waxay u magacawday imaamyadii Abgaal ee Muqdisho iyo Ibraahim Adeer (Ibrahim Adeer), aasaasihii qoyska Gobroon ee Afgooye, inay ahaayeen hoggaamiyayaashii kacdoonnadii soo afjaray xukunka Ajuuraan ("Ajuran Sultanate", Wikipedia). Taliyayaashii Gobroon ee Afgooye waxaa lagu sheegay Saldanadda Geledi.

Ajuuraan kadib 1700

Guillain wuxuu la kulmay bulshooyin Ajuuraan ah oo weli ku noolaa hareeraha Shabeelle 1840-meeyadii. Wuxuu diiwaan geliyay tuulada Ferâlé, "oo ay degganaayeen Odjourane, suldaankooduna, oo la yiraahdo Abdi-ben-Aïça, uu deggan yahay Koubad" (qaybta 2, mug 2, b. 48). Beesha Ajuuraan ee maanta, eeg Hawiye.

Ilaha way kala duwan yihiin

• Taariikhaha. Library of Congress waxay bixisaa 1550–1650. Hiddaha Guillain wuxuu bixiyaa shan iyo toban jiil, oo la mid ah xilligii Boortaqiisku joogeen Badweynta Hindiya (1498 iyo wixii ka dambeeyay). Wikipedia waxay bixisaa dabayaaqadii 1300-meeyadii ilaa dabayaaqadii 1600-meeyadii.
• Cidda xukuntay Baraawe. Barbosa, oo qoray qiyaastii 1516, wuxuu yiri Baraawe "boqor ma leh", waxaana xukuma odayaal. Sheekooyinka casriga ahi waxay Baraawe xilligaas dhigaan gudaha dhulka Ajuuraan.
• Goorta Boortaqiisku wiiqeen. Library of Congress waxay sheegtaa qarniyadii 17aad iyo 18aad. Weerarka Barbosa ee Baraawe wuxuu dhacay 1506.
• Cidda Ajuuraan ka saartay Baraawe. Kuwii xogta siiyay Guillain waxay sheegeen Oromada ama Tunni.
• Inta ay le'ekayd. Sheekada dowlad ka fidsan Hobyo ilaa Kismaayo iyo Qalaafe waxay ka timid taariikh afka laga sheego. Cassanelli wuxuu ka dhisay wareysiyo la duubay 1970-meeyadii.

Adigu akhri ilaha asalka ah

• Charles Guillain, Documents sur l'histoire, la géographie et le commerce de l'Afrique orientale, qaybta 2, mug 1 (Paris, 1856), b. 524, af Faransiis: Internet Archive.
• Charles Guillain, isla buuggaas, qaybta 2, mug 2, bb. 48, 140–141 iyo 169–170, af Faransiis: Internet Archive.
• The Book of Duarte Barbosa, tarjumaadda M. L. Dames (Hakluyt Society, 1918), mug 1, b. 30: Internet Archive.
• Library of Congress, Somalia: A Country Study (1993), "Mogadishu and its Banaadir hinterlands" (Muqdisho iyo dhulka Banaadir ee gudaha): qoraalka.
• Lee V. Cassanelli, The Shaping of Somali Society (1982): Internet Archive, xaddidan.