Abgaal (beesha Abgaal, Hawiye)

Magaca iyo abtirsiinta

Abgaal waa qabiil ka tirsan Hawiye, oo ah mid ka mid ah shanta qoys ee waaweyn ee qabiilada Soomaaliyeed (EUAA, 2025). Ingiriisi ahaan inta badan waxaa lagu qoraa Abgal.

Iluhu Abgaal meelo kala duwan ayay ka dhigaan Hawiye dhexdiisa:

Wikipedia waxay leedahay Mudulood waxaa kale oo ka mid ah Wacdaan, Moobleen, Hiilibi iyo Udeejeen. Abbink wuxuu Mudulood hoos dhigay Hirab, oo ay garab yaalliin Habr Gidir iyo Duduble (Abbink 2009, b. 27).

Aqoonyahanka Talyaaniga ah Enrico Cerulli wuxuu qoray sheeko ku saabsan awoowaha. Aabbaha Abgaal wuxuu ahaa Cismaan Darandoolle, hooyadiisna Faduma Sarjeele oo ka timid reer Gareen ee Ajuuraan. Cerulli wuxuu sheekada u arkay xusuus dagaalladii hore ee u dhexeeyay xoolo-dhaqatada Abgaal iyo Ajuuraan (Wikipedia, kayd, oo soo xigtay Cerulli).

Laamaha waaweyn

Wikipedia waxay bixisaa saddex laamood oo waaweyn: Harti (kan ugu weyn), Wacbuudhan iyo Waceysle (kan ugu yar) (Wikipedia, kayd).

Abbink wuxuu taxay kooxahan Abgaal (Abbink 2009, b. 26):

• Sul Harti
• Wa'Aysle
• Eli Omar
• Matan
• Yusuf
• Warsengeli
• Wa'abudan, oo uu ka mid yahay Da'ud
• Se'ile
• Agon-yare
• Mobileen (eeg Moobleen)

Liiska ACLED ee 2025 wuxuu leeyahay kooxahan Abgaal (ACLED, Sebtembar 2025):

• Abdalla Arone (Cabdale Caroone), iyo Cabdalla hoostiisa: Agonyar iyo Galmaah
• Abukar, Abukar Gabane, Agonyar, Agoonyar Gaabane, Gaabane Mohamed
• Celi (Eli), Cosoble Ali, Daud, Galmaax Yoonis, Galmah, Habar Nugal
• Harti Abgal, Hassan Gaab, Kabaale, Matan Abdulle, Reer Matan, Warsangeli
• Mohamed Muse, oo ay ka mid yihiin Dhiblabe Turyare iyo Suubiye Turyare
• Wabudhan, oo ay ka mid yihiin Mataan Muse iyo Mohamed Muse
• Wacaysle, iyo Wacaysle Ali Gaaf

EUAA waxay Maxamed Muuse ku tilmaantay "Wa'budhan/Abgaal" (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1). Kooxahan oo dhan waxay kaloo ku jiraan geedka qabiilada.

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

EASO waxay soo xigatay il leh Abgaal waxay Muqdisho iyo Shabeellaha Dhexe u arkaan "hal meel" (EASO 2021). Wikipedia waxay leedahay Muqdisho waa dhulkii hore ee laanta Reer Mataan (Wikipedia, kayd).

Taariikhda la diiwaangeliyay

• 1500-meeyadii. Sheekooyinka qabiilka waxay leeyihiin Abgaal Darandoolle waxay soo gaareen dhulka ka danbeeya Muqdisho 1500-meeyadii. Markaas ka dib magacyo Abgaal ah ayaa ka soo muuqday diiwaannada qoysaska magaalada (Wikipedia, kayd).
• Dhammaadkii 1600-meeyadii ilaa 1700-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay Yaaquub, oo ah abtirsiinta imaam Abgaal ah, waxay gacanta ku dhigeen Shangaani iyo inta badan Muqdisho.
• 1700-meeyadii iyo wixii ka dambeeyay. Taariikhyahanka Lee Cassanelli wuxuu qeexay Imaamadda Hiraab, isbahaysi Gorgaarte ah, oo imaamkoodu ka yimaado Mudulood (isla ilaha, oo soo xigtay Cassanelli).
• 1991. Ururka United Somali Congress wuxuu u kala qaybsamay labada qabiil ee ugu waaweyn Hawiye, Abgaal iyo Habar Gidir. Madaxweyne ku-meel-gaarka Cali Mahdi Maxamed wuxuu noqday hoggaamiyaha Abgaal ee ugu caansan (Library of Congress).
• 2000 iyo wixii ka dambeeyay. Wikipedia waxay madaxweyneyaal Abgaal ah ku sheegtay Shariif Sheekh Axmed iyo Xasan Sheekh Maxamuud (Wikipedia, kayd).
• Nofeembar 2020. Cali Gudlaawe, oo EASO u diiwaangelisay Abgaal, ayaa loo doortay madaxweynaha Hirshabeelle (EASO 2021).

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019). Wikipedia waxay leedahay imaamka Abgaal, oo ah imaamka Hiraab, wuxuu ka yimaadaa laanta Owbakar. Ugaaskuna wuxuu ka yimaadaa Reer Ugaas, waana ugaaska Mudulood (Wikipedia, kayd).

Janaayo 2021 laba laamood oo Abgaal ah, Abdalla Aroni iyo Eli Oumar, ayaa heshiiyay khilaaf dhul. Waxay ku heshiiyeen magdhow iyo sii deynta dadkii la xiray (EASO 2021). Kuraasta Abgaal ee baarlamaanka waxay ka mid yihiin qaybta Hawiye; eeg Baarlamaanka Federaalka.

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

EUAA waxay taxday colaadaha qabiilada Abriil 2023 ilaa Maarso 2025, iyadoo isticmaashay xogta ACLED (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1). Tusaalooyin ay ku jiraan kooxo Abgaal ah:

• Abgaal iyo Xawaadle (Hawiye), degmooyinka Jalalaqsi iyo Ceel Baraf.
• Abdalle Arone iyo Agoonyar Gabane iyo Obakar Gabane (Maxamed Muuse), degmada Cadale.
• Adan Dhiblabe Turyare iyo Suubiye Dhiblabe Turyare, labaduba Maxamed Muuse, degmada Jowhar.
• Ili Omar iyo Reer Mataan, degmada Warshiikh.
• Gaaljecel (Hawiye) iyo Abgaal, inta u dhexeysa degmooyinka Afgooye iyo Wanlaweyn.

EUAA waxay intaa ku dartay in colaadda Abdalle Arone iyo Maxamed Muuse ee Luulyo 2023 lagu xalliyay heshiis nabadeed Ogosto 2024. ACLED wuxuu Shabeellaha Dhexe ka diiwaangeliyay 23 dhacdo oo ay ku lug lahaayeen maleeshiyaad Abgaal iyo Xawaadle ah (EUAA 2025). EASO waxay kaloo diiwaangelisay xiisad u dhexeysa Abgaal iyo Shiidle (Bantu) ee webiga agtiisa (EASO 2021). Eeg colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

• Meesha Hawiye dhexdiisa. Abbink iyo Bangiga Adduunka waxay Abgaal si toos ah hoos u dhigeen Gurgate (Gorgaarte). EASO iyo Wikipedia waxay hoos dhigeen Mudulood, Wikipedia-na waxay ku dartay Hiraab.
• Magacyada laamaha. Abbink, ACLED iyo Wikipedia laamaha si kala duwan ayay u taxeen oo u qoreen, sida Wa'Aysle, Wacaysle iyo Waceysle.
• Taariikhda hore. Taariikhda Muqdisho waxay ka timid sheekooyin qabiil iyo qoraallo uu Wikipedia soo xigtay, oo ah il kayd ah.
• Xoogga. ACCORD waxay Abgaal ku tilmaantay "mid ka mid ah qabiilada ugu xoogga badan" (ACCORD 2009, b. 20). Ma jiro tirakoob xubnaha.

Akhri wax badan

• Hawiye iyo Wacbuudhan
• Geedka qabiilada Soomaaliyeed
• Somali clans and lineage (Ingiriisi)