Saldanadda Geledi ee Shabeelle, qarnigii 19aad

Si kooban

Qarnigii 19aad dhulka beeraha ee ugu hodansan Soomaaliya, ee ku teedsan webiga Shabeelle ee hoose, waxaa laga xukumi jiray magaalada Geledi. Suldaannadeedu waxay ka soo jeedeen qoyska Gobroon. Eeg sidoo kale Suldaannadii Geledi.

Markii ay ugu sarreysay, 1840-meeyadii, Suldaan Yuusuf Maxamuud wuxuu awood ku lahaa Shabeelle ilaa Jubba, wuxuuna gaaray magaalooyinka xeebta. Warbixinta goob-joogga ee ugu fiican waxay ka timid sarkaal badda Faransiiska ah, Charles Guillain, oo Geledi joogay 8 ilaa 14 Maarso 1847 (Guillain, Documents sur l'histoire, la géographie et le commerce de l'Afrique orientale, qaybta 2, mujallada 2, 1856, bb. 21 ilaa 41).

Magaalada 1847

Geledi waxay ku taallay meesha waddooyinka safarrada gudaha ka imanaya ay Shabeelle ka gudbaan, qiyaastii toban saacadood oo geel ah oo Muqdisho u jirta. Guillain wuxuu helay saddex tuulo oo waaweyn oo labada daamood ku yaal, oo dhexdooda ah kun iyo shan boqol ilaa kun iyo siddeed boqol oo guri (isla ishaas, b. 22).

Guryuhu waxay ahaayeen kuwo wareegsan, darbiyo dhoobo ah oo qiyaastii laba mitir ah iyo saqaf qaab-saddex-gees ah oo caws ah. Guillain wuxuu u arkay inay ka qaboobaayeen teendhadiisa, wuxuuna u guuri jiray kulaylka maalinta (bb. 22 ilaa 24).

Wuxuu qiyaasay qiyaastii 6,000 qof oo ku nool saddexda tuulo, oo ku jira dhul shan iyo toban tuulo ah. Dadka wuxuu u arkay "kuwo farxad leh, firfircoon, laakiin debecsan" (tarjumaad), oo lagu yaqaan geesinimo dagaal (bb. 33 ilaa 34).

Badar, xoolo iyo malab

Shabeelle wuxuu fatahi jiray xilli roob kasta, wuxuuna ka tegi jiray ciid hodan ah. Guillain wuxuu qoray in masagadu ahayd "wax-soo-saarka gaarka ah ee meesha" (tarjumaad). Waxay quudin jirtay Geledi iyo Muqdisho, wax ka badanna waa la dhoofin jiray, iyadoo xeebta loo qaado jawaanno maqaar ah oo geel lagu raro (bb. 28 ilaa 31).

Wuxuu arkay "xoolo aan la tirin karin oo geel, lo', dameer, ido iyo ri' ah" (tarjumaad) oo daboolay daamaha webiga (b. 30). Sannad kasta Geledi waxay Muqdisho u diri jirtay 300 ilaa 400 qiyaas oo subag ah iyo 200 baruur ah. Beeralaydu waxay geedaha webiga agtiisa ku sudhi jireen gaagaab qoryo ah oo god leh si ay malab u ururiyaan (b. 31).

Suldaan Yuusuf Maxamuud

Guillain wuxuu qoray abtirsiga suldaanka laga bilaabo aasaasihii qoyskiisa: "Yuusuf, ina Maxamuud, ina Adira…", afar iyo toban farcan ilaa Gobroon (bb. 35 ilaa 36). Yuusuf wuxuu dhaxlay oo keliya magaca sheekha Gobroon. Guillain wuxuu sheegay in awooddiisa ballaaran uu ku helay "xirfaddiisa iyo firfircoonidiisa" (tarjumaad) (b. 34).

Sarkaalka Ingiriiska Lieutenant Christopher, oo booqday ka hor Guillain, wuxuu ku tilmaamay nin dheer, qiyaastii shan iyo afartan jir ah, oo xiran maro cad oo dheer, waran yarna sita (lagu soo xigtay bb. 34 ilaa 35). Walaalihiis Ibraahim iyo Muuse ayaa ka caawin jiray xukunka, dagaalkana la raaci jiray.

Guillain wuxuu sidoo kale muuqaalka dadka ku sharraxay ereyada jinsiyadeed ee xilligiisii. Wuxuu qoray in Soomaalida woqooyigu ay midabka maqaarka iyo muuqaalka "dhaafaan" Soomaalida Geledi, kuwaas oo "ka madoobaa", bushimo ka qaro weyn iyo sanno ka fidsan; kaliya qoysas yar oo hormuud ah ayuu ku arkay maqaar casaan u eg iyo sanno qalloocan (tarjumaad) (b. 33). Ibraahim wuxuu ugu yeeray "ninka dowladda", oo muuqaalkiisu muujinayo "ruux dhagar iyo khiyaano", Muusena "nin qurux badan" oo muuqaal debecsan leh (tarjumaad) (b. 36).

Yuusuf wuxuu Faransiiska ugu qori jiray Carabi. Warqad ka mid ah ayaa ku bilaabmaysa: "Bismillaahi Raxmaani Raxiim; waxaa ka yimid Suldaan Yuusuf, ina Suldaan Maxamuud…" (tarjumaad) (b. 7).

Awoodda xeebta

Gaarista Geledi waxay ka gudubtay webiga.

• Canshuuraha. Safar kasta oo u dhexeeya Muqdisho iyo dhulka Jubba wuxuu ka gudbi jiray Geledi wuxuuna suldaanka siin jiray canshuur marin (b. 41). Guillain wuxuu markii dambe diiwaangeliyay canshuur saddex qirsi ah oo geel kasta oo rar leh (isla mujalladaas, b. 148).
• Muqdisho. 1842 Yuusuf wuxuu yimid Muqdisho si uu u dhexdhexaadiyo khilaaf u dhexeeyay labadeeda xaafadood, Xamarweyne iyo Shingaani. Christopher wuxuu soo tebiyay inuu magaalada ka yiri: "Magaaladani miyaanay aniga ii ahayn?" (tarjumaad) (bb. 39 ilaa 40).
• Baraawe. Markii Baraawe gacanta Baardheere gashay qiyaastii 1840, dadkeedu waxay Yuusuf u direen wafdi iyo hadiyad 200 qirsi ah, waxayna ka codsadeen inuu ka caawiyo soo celinta dhaqankoodii hore (b. 38).

Dagaalkii Baardheere

1830-meeyadii iyo 1840-meeyadii dhaqdhaqaaq dib-u-habayn diimeed oo xaruntiisu ahayd Baardheere, oo ku taal Jubba, ayaa ku faafay koonfurta. Guillain wuxuu diiwaangeliyay inuu mamnuucay tubaakada iyo cayaarta, haweenkana ku waajibiyay xijaab (bb. 36 ilaa 38). Hoggaamiyihiisa wuxuu ugu yeeray "puritan cadhaysan, dib-u-habeeye weyn", xukunkiisana "dulqaad la'aan iyo xagjirnimo" (tarjumaad), oo uu sheegay in dadka deegaanka badankoodu aysan aqbalin (bb. 36 ilaa 37).

Yuusuf wuxuu taagnaa dhaqankii hore. Guillain wuxuu qoray inuu dhinaciisa ku haystay bulsho kasta oo "aan si toos ah u gaari karin" ninkii la loollamayay (tarjumaad). Kadib "taxane dagaallo adag", Yuusuf ayaa guulaystay (tarjumaad) (b. 39). Markii Guillain yimid, wuxuu rag ku ururinayay Dafeed oo uu ku diyaargaroobayay duullaan ka dhan ah Marka.

Yaa dhibaatooday?

Guillain wuxuu diiwaangeliyay dagaalladii 1840-meeyadii ee Baraawe, Baardheere iyo dooxada Shabeelle (bb. 38 ilaa 39). Wuxuu sidoo kale diiwaangeliyay in shaqada beeraha ee Geledi ay qaban jireen dad la addoonsaday, oo badankood laga keenay Sansibaar (b. 28).

1847 kadib

1894 Talyaanigu wuxuu heshiis ilaalin la saxiixday "Gheledi e Nadan", oo ku taariikhaysan 3 Nofembar 1894 (Hertslet, The Map of Africa by Treaty, 1909, mujallada 3, b. 1086). Buug-gacmeed Xafiiska Dagaalka Ingiriiska ee 1907 ayaa weli Geledi ku tilmaamay "mid si gaar ah u mudan in la xuso": Muqdisho waxay "dhammaan sahaydeeda" ka heli jirtay degmadeeda (tarjumaad) (Official History of the Operations in Somaliland, mujallada 1, 1907, b. 25).

Ilaha way kala duwan yihiin

• Taariikhda booqashadii Christopher. Guillain wuxuu ku taariikheeyaa 1845. Warbixinta Christopher laftiisa waxaa London lagu daabacay 1844, sidaa darteed booqashadiisu waxay u badan tahay inay ka horreysay.
• Sida dagaalkii Baardheere u dhammaaday. Guillain taariikh ma bixiyo.

Akhri ilaha asalka ah

• Charles Guillain, Documents sur l'histoire, la géographie et le commerce de l'Afrique orientale, qaybta 2, mujallada 2, 1856 (Faransiis), bb. 1 ilaa 45 oo ku saabsan Geledi: qoraalka oo dhan.
• E. Hertslet, The Map of Africa by Treaty, daabacaadda 3aad, 1909, mujallada 3: qoraalka oo dhan.