Saldanadda Muqdisho: magaalada iyo taliyayaasheeda, 900-meeyadii ilaa 1800-meeyadii

Si kooban

Muqdisho (Mogadishu) waxay ka mid ahayd magaalooyinka ganacsi ee Muslimka ah ee ugu muhiimsanaa xeebta Bariga Afrika. 1300-meeyadii waxay lahayd taliye u gaar ah, oo dadkeedu ugu yeeri jireen "Sheekha". Socotooyin iyo badmaaxiyiin ka yimid Marooko, Boortuqaal iyo Shiinaha ayaa ka warbixiyay intii u dhexeysay 1300-meeyadii iyo 1500-meeyadii (Library of Congress, Somalia: A Country Study).

Inta badan waxa laga yaqaan taliyayaasheeda waxay ka yimaadaan booqdayaashan, lacagihii la shubay, iyo hiddaha magaalada lagu sheegi jiray ee uu qoray sarkaalkii ciidanka badda Faransiiska Charles Guillain 1840-meeyadii (Guillain, Documents sur l'histoire... de l'Afrique orientale, qaybta 2, mujallada 1, bb. 524–525).

Hiddaha aasaaska

• Islaamka ka hor. Guillain wuxuu soo sheegay "hidde deegaan oo duug ah" (tarjumaad) oo leh magaalo ayaa goobta ka jirtay ka hor dhalashada Islaamka. Wuxuu qoray in "arrintaasi ma aha wax aan suurtagal ahayn" (tarjumaad) (b. 524).
• Magaalada Muslimka ah. Magaalada hadda jirta, oo ay aasaaseen Carab Muslim ah, wuxuu u taariikheeyay sannadka 295 ee Hijriyada, qiyaastii 907–908 miilaadiga (b. 524).
• Qarnigii sagaalaad. Library of Congress (Maktabadda Kongareeska Mareykanka) waxay qortay in Muqdisho "ay soo jirtay ugu yaraan qarnigii 9aad, markii soo-galooti Faaris iyo Carab ahi ay la dhex galeen dad Soomaaliyeed" (tarjumaad) (Library of Congress).
• Magaca. Isla ishaasi waxay bixisaa laba fasir: Carabi-Faarisi maqad shah, "kursiga shaaha", ama weedh Sawaaxili ah oo macneheedu yahay "magaaladii ugu dambaysay ee woqooyi". Waxay sheegtay in macnuhu "aanu caddayn" (tarjumaad) (isla ishaas).

Xeebta ka hor 1300, eeg Muqdisho hore iyo xeebta Banaadir ka hor 1300.

Ibnu Batuuta, 1331

Socotada reer Marooko Ibnu Batuuta (Ibn Battuta) wuxuu shan iyo toban maalmood ka shiraacday Saylac (Zeila), wuxuuna gaaray "Maqdashaw", oo uu ku tilmaamay "magaalo aad u weyn" (tarjumaad). Wuxuu qoray in dadkeedu ahaayeen ganacsato maalin kasta qali jiray boqollaal geel ah (Ibnu Batuuta, turjumaadda Gibb 1929, bb. 110–111).

• Taliyaha. "Suldaanka waxay ugu yeeraan 'Sheekha'" (tarjumaad). Magaciisu wuxuu ahaa Abuubakar, wuxuuna ahaa "asal Barbarah, wuxuuna ku hadlaa afka Maqdishi, inkastoo uu Carabiga yaqaan" (tarjumaad) (isla ishaas).
• Maxkamadda. Waxaa u adeegi jiray qaadi (garsoore) iyo wasiirro. Maalinta Jimcaha wuxuu masjidka ilaa qasrigiisa ku lugayn jiray isagoo hoos socda "afar dallad oo xariir midabaysan ah, mid walbana dushiisa shimbir dahab ah saaran tahay" (tarjumaad) (isla ishaas).
• Ganacsiga. Dhallinyaro doonyo yaryar saaran ayaa soo dhaweyn jiray markab kasta, mid walbana ganacsade ayuu martidiisa ka dhigan jiray. Martigeliyaha ayaa u iibin jiray una iibsan jiray, iib la sameeyay iyadoo martigeliyuhu aanu joogin "waxay u arkeen mid aan ansax ahayn" (tarjumaad) (isla ishaas).

Booqashadiisa oo dhan waxaa lagu sheegay Ibnu Batuuta ee Muqdisho iyo Saylac, 1331.

Xiriirka Shiinaha, 1400-meeyadii

Qoraal ku jira daabacaaddii Hakluyt ee 1898 ee buugga maalinlaha ah ee Vasco da Gama, oo soo xiganaya aqoonyahankii Ruushka ahaa Bretschneider, ayaa diiwaangelinaya in "1417 ergo laga diray Mu-ku-tu-su (Magadoxo) loona diray Shiinaha" (tarjumaad) (Ravenstein, A Journal of the First Voyage of Vasco da Gama, 1898).

Boortaqiiska, 1499–1506

• 2–3 Janaayo 1499. Iyagoo ka soo laabanaya Hindiya, maraakiibta Vasco da Gama waxay ag mareen "magaalo weyn, oo leh guryo dhowr dabaq ah, qasriyo waaweyn oo bartamaheeda ku yaal, iyo afar munaaradood oo ku wareegsan", oo la oran jiray Magadoxo (tarjumaad). Buugga maalinlaha ahi wuxuu leeyahay: "Markii aan aad ugu soo dhowaannay waxaan ridnay madfac badan" (tarjumaad) (Ravenstein 1898, b. 88). Faalladda Ravenstein waxay sheegaysaa in "aan la caddayn" haddii ay ahayd "calaamad farxadeed ama cadaawad aan sabab lahayn" (tarjumaad) (isla bogga).
• 1500 iyo 1506. Sida ay sheegayaan faallooyinka Dames ee Barbosa, Cabral wuxuu 1500 ku tilmaamay "magaalo Muuris ah oo aad u hodan ah oo qurux badan" (tarjumaad) isagoon ku degin, Tristão da Cunha-na wuu ag maray isagoon ku degin 1506 (Barbosa, turjumaadda Dames, mujallada 1, b. 31).

Sida Barbosa u sharxay, qiyaastii 1516

Sarkaalkii Boortaqiiska ahaa Duarte Barbosa wuxuu qoray (Barbosa, turjumaadda Dames, mujallada 1, b. 31):

• Magaalada. "Magaalo Muuris ah oo aad u weyn oo la yiraahdo Magadoxo; waxay leedahay boqor xukuma" (tarjumaad).
• Ganacsiga. Maraakiib ayaa ka iman jiray Cambay oo Hindiya ku taal iyo Cadan (Aden), iyagoo keena dhar iyo xawaash, "waxayna qaadan jireen dahab badan, foolmaroodi, shamac iyo waxyaabo kale oo badan" (tarjumaad).
• Cuntada. "Hilib aad u badan, sarreen, shaciir, fardo iyo miro noocyo kala duwan ah, sidaas darteed waa meel hodan ah" (tarjumaad).
• Dadka. "Waxay ku hadlaan Carabi. Raggu badankoodu waa maarriin iyo madow, laakiin qaar yar ayaa cadcad. Hub yar ayay leeyihiin, haddana fallaarahooda geedo ayay mariyaan" (tarjumaad).

Dames wuxuu raaciyay in "xukunka Boortaqiisku aanu waligii xoogaysan ilaa woqooyi ee Magadoxo" (tarjumaad) (isla bogga). Library of Congress waxay qortay in magaalooyinka Soomaalida dhexdooda "Muqdisho oo keliya ay si guul leh isaga caabisay weerarradii soo noqnoqday ee Boortaqiiska" (tarjumaad) (Library of Congress).

Boqortooyadii Muzaffar iyo Abgaal

Guillain wuxuu diiwaangeliyay hiddaha magaalada lagu sheegi jiray 1840-meeyadii (bb. 524–525):

• Muzaffar. Muqdisho waxay barwaaqowday xilligii "boqortooyadii suldaannada M'doffeur" (tarjumaad), oo inta badan loo qoro Muzaffar.
• Ajuuraan. Magaaladu waxay ku taallay xeebta dhulka "Odjourane", oo ah Ajuuraan (Ajuran). Eeg dowladdii Ajuuraan.
• Abgaal. "Waqti aanan go'aamin karin" (tarjumaad), koox Abgaal ah ayaa u soo guurtay dhulka Ajuuraan. "Dagaal dheer kadib" magaaladu "waxay gacanta u gashay madaxii Abgaal, Omar Djéloulé (Cumar Djéloulé)" (tarjumaad), farcankiisuna waxay sii hayeen awoodda "iyagoo wata magaca suldaan" (tarjumaad).
• Sababta, sida loo sheegay. Waxaa la sheegay in weerarka ku boorriyay nin magaalada ka mid ahaa oo sare, kaas oo uu si xun ula dhaqmay "suldaan Fekheur-ed-Din" (tarjumaad), suldaankii Muzaffar ee xukunka hayay, kuna magangalay Abgaal.

Ravenstein, 1898, wuxuu qoray in magaaladu heerkeedii ugu sarreeyay gaartay xilligii Muzaffar, "oo ay Abgaal Soomaalidu saartay, malaha qarnigii lix iyo tobnaad" (tarjumaad) (Ravenstein 1898, b. 88, faallo).

Guillain wuxuu qoray in "xukunka guulaystayaashan badh-duurjoogta ah hoostiisa, hoos-u-dhaca magaalada Carabtu ay tahay inuu si degdeg ah u dhacay" (tarjumaad), iyo in magaaladu u kala qaybsantay laba xaafadood, Xamarweyne iyo Shingaani (b. 525). Kuwani waa erayadiisa, ma aha natiijo cilmi-baaris dambe.

Imaamyadii Abgaal, sida loo liis gareeyay 1840-meeyadii

Guillain waxaa la siiyay liiskan taliyayaashii Abgaal, laga bilaabo aasaasihii ilaa taliyihii waqtigiisa (b. 525):

Guillain wuxuu guulaystihii ugu magac daray "Omar Djéloulé"; liiskiisuse wuxuu Imaam Cumar iyo Imaam Djéloulé u bixiyaa laba magac oo kala duwan. Wuxuu qoray in Suldaan Axmed u ballanqaaday abtirsiin ka kooban "soddon magac" (tarjumaad) oo gaarta Yacquub, aasaasihii qoyska, laakiin uu ilaaway inuu xasuusiyo (b. 525).

Xukunkii dambe

• 1586. Sida uu Dames sheegay, magaaladu "waxay gacanta u gashay weeraryahankii Turkiga ahaa Cali Bey 1586, laakiin xukunka Turkigu muddo dheer ma socon" (tarjumaad) (Barbosa, turjumaadda Dames, mujallada 1, b. 31, faallo).
• 1828 iyo wixii ka dambeeyay. Dames wuxuu qoray in Sayid Saciid ee Masqat (Muscat) "uu la wareegay 1828" (tarjumaad), kadibna ay ka mid noqotay dhulka Masqat iyo Zanzibar (isla faalladaas). Eeg saldanadaha, xeebta iyo xeerka dhaqanka, 1700-meeyadii ilaa 1880-meeyadii.

Ilaha way kala duwan yihiin

• Goorta la aasaasay magaalada. Guillain wuxuu bixiyaa 295 Hijriyada (qiyaastii 907–908 miilaadiga). Library of Congress waxay leedahay "ugu yaraan" qarnigii 9aad. Qaar kale waxay saldanadda lafteeda u taariikheeyaan qarnigii 13aad ama qiyaastii 1330 ("Sultanate of Mogadishu", Wikipedia).
• Cidda taliyayaashu ahaayeen. Ibnu Batuuta wuxuu Abuubakar ku tilmaamay "asal Barbarah", eray uu Soomaalida ugu yeeri jiray. Taariikhyahanno dambe oo qaarkood, sida ay Wikipedia soo xigatay, waxay aasaasihii boqortooyada, Fakhrudiin (Fakhr ad-Din), ku tilmaamaan inuu Carab ka soo jeeday (isla ishaas).
• Magaca Fakhrudiin. Wikipedia waxay u bixisaa aasaasihii boqortooyo hore. Guillain wuxuu u bixiyaa suldaankii Muzaffar ee ugu dambeeyay ka hor intaanay Abgaal qabsan magaalada.
• Goorta ay Abgaal qabsadeen magaalada. Guillain ma uu go'aamin karin taariikh. Ravenstein wuxuu qoray "malaha qarnigii lix iyo tobnaad".
• Sida Barbosa u sharxay dadka. Barbosa wuxuu qoray in dadku "ku hadlaan Carabi". Ibnu Batuuta, laba qarni ka hor, wuxuu sheegay in taliyuhu ku hadlayay "afka Maqdishi".

Akhri ilaha asalka ah

• Ibnu Batuuta, Travels in Asia and Africa 1325–1354, turjumaadda H. A. R. Gibb (1929), bb. 110–111: Internet Archive.
• A Journal of the First Voyage of Vasco da Gama, 1497–1499, turjumaadda E. G. Ravenstein (Hakluyt Society, 1898), b. 88: Internet Archive.
• The Book of Duarte Barbosa, turjumaadda M. L. Dames (Hakluyt Society, 1918), mujallada 1, b. 31: Internet Archive.
• Charles Guillain, Documents sur l'histoire, la géographie et le commerce de l'Afrique orientale, qaybta 2, mujallada 1 (Paris, 1856), bb. 524–525, af Faransiis: Internet Archive.
• Library of Congress, Somalia: A Country Study (1993), "Mogadishu and its Banaadir hinterlands": qoraalka.

Bogag la xiriira

• Muqdisho iyo Baraawe ee buugga João de Barros, Décadas da Ásia, 1503–1510