Taariikhda
Saldanadaha, xeebta iyo xeerka, 1700-meeyadii–1880-meeyadii (Geledi, Isaaq, Majeerteen, Hobyo, Baardheere, xeer)
1700-meeyadii ilaa 1880-meeyadii, Soomaalidu waxay maamulayeen saldanado u gaar ah, sida Geledi, Majeerteen, Hobyo iyo Saldanadda Isaaq, khilaafaadkana waxay ku xallin jireen xeer, sharci dhaqameed oo kooxaha dhexdooda lagu heshiiyay. Quwadaha dibadda sida Cumaan iyo Cusmaaniyiinta waxay xeebta ku lahaayeen sheegasho dabacsan oo inta badan magac keliya ah.
Waxa dhacay
- 1695. Saldanadda Geledi, oo uu hoggaaminayay boqortooyada Gobroon, waxaa lagu aasaasay Afgooye kadib dhicitaankii kuwii Ajuuraan hoos imaan jiray. Waxay lahayd hay'ado dhexe laakiin waxay ku xukumi jirtay odayaasha (Sultanate of the Geledi, oo soo xiganaya Luling 2002).
- Laga bilaabo 1728. Kadib markii Burtuqiiska laga saaray Mombasa, Cumaan, markii dambena Zanzibar, ayaa sheegtay xeebta Banaadir. Maktabadda Koongareesku waxay xukunkaas ugu yeertaa "inta badan magac keliya": cashuur yar, qaaddi iyo ilaalo yar (Library of Congress).
- Bartamihii 1700-meeyadii. Xeebta waqooyi waxay hoos timid shariifyada Mukha, oo cashuur u ururin jiray Boqortooyada Cusmaaniyiinta (Library of Congress).
- 1750. Saldanadda Isaaq waxay Guuleed Cabdi u caleemo saartay suldaan, xaruntiisuna waxay ahayd Toon kadibna Hargeysa. Awoodda waxaa la wadaagay odayaasha, suldaanno hoose iyo culimada (Isaaq Sultanate, oo soo xiganaya Lewis iyo Laitin).
- 1700-meeyadii ilaa 1800-meeyadii. Saldanadda Majeerteen waxay ku xoogaysatay Boqor Cismaan Maxamuud (Library of Congress).
- 1870-meeyadii. Kadib dagaal sokeeye oo ilaa shan sano ah, Yuusuf Cali Keenadiid wuxuu aasaasay Saldanadda Hobyo (Library of Congress).
Xeer: sharci heshiis ku dhisan
Xoolo-dhaqatada waqooyiga dhexdooda, unug siyaasadeed kasta waxaa lagu dhisay heshiis cad oo kooxaha dhexmara, oo loo yaqaan xeer. Aqoonyahanka I. M. Lewis wuxuu tiriyay in ka badan 360 koox mag-bixin oo ku jiray Maxmiyadda Ingiriiska. Xafiisyadii gumeysigu markii dambe waxay diiwaangeliyeen heshiisyadan, waxayna u adeegsadeen sharci ahaan (Lewis, Africa, 1959). Xeerka weli waa la adeegsadaa maanta. Eeg xeerka.
Sida taariikhyahannadu u arkaan xilligan
Lee Cassanelli wuxuu bulshada Soomaaliyeed ee 1600 ilaa 1900 ku tilmaamaa "mid siyaasad ahaan kala firirsan" laakiin ay isku hayaan qaraabo, Islaamka suufiyada iyo ganacsi (University of Pennsylvania Press).
Waxa taariikhyahannadu diiwaangeliyeen
Dowladuhu waxay ahaayeen kuwo gobol, qaarkoodna way isla dagaallameen. Geledi waxay burburisay jamaacadii diinta ee Baardheere 1843, suldaannadii Geledina waxaa lagu dilay dagaal u dhow Marka 1848 iyo 1878 (Sultanate of the Geledi). Hobyo waxay ka dhalatay kala qaybsanaan gudaha boqortooyadii Majeerteen. Diinta la wadaagay ma joojin xafiiltankaas.
Ilaha
- Sultanate of the Geledi · en.wikipedia.org
- Library of Congress · countrystudies.us
- Isaaq Sultanate · en.wikipedia.org
- Library of Congress · countrystudies.us
- Lewis, Africa, 1959 · cambridge.org
- University of Pennsylvania Press · pennpress.org