Ibnu Batuuta oo jooga Muqdisho iyo Saylac, 1331: waxa Rixladu sheegto

Socdaalaha iyo buugga

Ibnu Batuuta (1304 ilaa qiyaastii 1369) wuxuu ahaa aqoonyahan ka soo jeeda Tanjiir ee Marooko, kaas oo ku dhowaad soddon sano ku safrayay Afrika iyo Aasiya. 1355 wuxuu safarradiisa u yeeriyay qoraaga Ibnu Juzay, natiijaduna waxay ku magacdheer tahay Rixlada ("Safarka") (The Rihla, Wikipedia).

1331 wuxuu Cadan ka shiraacday una dhaadhacay xeebta Bariga Afrika. Wuxuu ku hakaday Saylac oo ku taal Gacanka Cadan, kadibna Muqdisho, ka hor intaanu u sii gudbin Mombasa iyo Kilwa (Ibn Battuta, Travels in Asia and Africa 1325 to 1354, turjumaadda H. A. R. Gibb, 1929, Fordham Medieval Sourcebook).

Waxa uu ka qoray Saylac

Ibnu Batuuta wuxuu Saylac ku tilmaamay "magaalo weyn oo suuq weyn leh" (tarjumaad). Wuxuu sidoo kale qoray inay si xoog leh u urayso kalluun iyo dhiigga geela waddooyinka lagu qalo, iyo in isaga iyo saaxiibbadiis ay doorteen inay markabkooda seexdaan (turjumaadda Gibb, Fordham). Wuxuu qoray in dhulka Barbarah uu Saylac ilaa Muqdisho u dhexeeyo socod laba bilood ah, iyo in markabkiisu Saylac ilaa Muqdisho shan iyo toban maalmood shiraacday (Gibb 1929, Internet Archive).

Waxa uu ka qoray Muqdisho

Magaalo ganacsato. Wuxuu Muqdisho ku tilmaamay "magaalo aad u weyn" oo dadkeedu ahaayeen ganacsato geel badan leh, maalintiina boqollaal u qali jiray cunto ahaan (tarjumaad) (Fordham).

Martigelinta ganacsatada. Markii markab yimaado, doonyo yaryar oo la yiraahdo sumbuq ayaa u soo bixi jiray. Dhallinyaro doon kasta saarnaa ayaa keeni jiray saxammo cunto ah oo daboolan, mid walbana wuxuu dooran jiray ganacsade, isagoo leh "Kani waa martidayda." Martigeliyuhu ganacsadaha ayuu dejin jiray, wuxuuna ka iibsan jiray kana iibin jiray isaga oo matalaya. Iib la sameeyay iyadoo martigeliyuhu aanu joogin, ama qiimo aad u hooseeya, lama aqbali jirin (Fordham).

Qaadiga iyo ardayda. Maadaama uu aqoonyahan ahaa, Ibnu Batuuta waxaa loo geeyay qaadiga (garsooraha), waxaana la dejiyay guriga ardayda. Cunto ayaa saddex jeer maalintii loo keeni jiray saddex maalmood. Maalintii afraad, oo ahayd Jimce, qaadiga iyo wasiir ayaa siiyay dhar (Fordham).

Maxkamadda suldaanka. Wuxuu ku tukaday masjidka weyn gadaashiisa daaha suldaanka. Wuxuu qoray in dadku suldaankooda ugu yeeri jireen "Sheekha", in magaca suldaanku ahaa Abuubakar, inuu ahaa "asal Barbarah", iyo inuu "ku hadlo afka Maqdishi, inkastoo uu Carabiga yaqaan" (tarjumaad) (Gibb 1929, Internet Archive). Taariikhyahannada dambe waxay magaciisa oo dhan u bixiyaan Abuubakar ibn Sheekh Cumar (Gulf News). Salaadda kadib Sheekhu wuxuu kabo ku lugeeyay ilaa qasrigiisa iyadoo dadka kale oo dhammi cago-cadaan yihiin, isagoo hoos socda afar dallad oo xariir ah oo mid walba dushiisa shimbir dahab ah saaran tahay (Fordham). Markii ugu horreysay ee uu qasriga gaaray, adeege qasriga ayaa u soo saaray caleemo betel ah iyo lows areca ah hadiyad soo dhaweyn ah, wasiir waajibkiisu ahaa daryeelka martidana ayaa u salaamay isagoo suldaanka matalaya (Gibb 1929, Internet Archive).

Sababta taariikhyahannadu u adeegsadaan

Qaybtani waa sharraxa ugu buuxa ee magaalo Soomaaliyeed ka hor 1500. Waxay muujisaa Muqdisho qarnigii 14aad oo ah magaalo Muslim ah oo leh taliye u gaar ah, garsoorayaal iyo culimo, oo badda kula ganacsata Carabta, Masar iyo Hindiya (AramcoWorld, The Traveler: Ibn Battuta). Waxaa lala akhriyaa qoraallada dhagxaanta iyo masaajidda magaalada, sida masjidka Fakhrudiin ee 1269, oo lagu sharraxay Islaamka Soomaaliya, iyo diiwaannada kale ee Magaalooyinka xeebta Soomaalida, 1331 ilaa 1586.

Halka laga akhriyo

Turjumaadda Ingiriisiga ee Gibb, qaybaha Muqdisho iyo Saylac: Fordham Medieval Sourcebook
Xulashadii Gibb ee 1929, oo dhan la sawiray (qaybaha Soomaalidu waa bogagga 110 ilaa 111): Gibb 1929, Internet Archive
Turjumaadda dhammaystiran ee Hakluyt Society, mujallada III (Hindiya iyo wixii ka dambeeya): Internet Archive
Daabacaadda buuxda ee Hakluyt Society, maktabad: WorldCat