Buugaag ku saabsan Soomaalida: xilli kasta, laga bilaabo Periplus ilaa maanta

Si kooban

Buugaagta ku saabsan Soomaalida halkan waxaa loogu taxay lix xilli, iyo buugaagta qorayaasha Soomaalida laftooda. Mid walba wuxuu leeyahay bog u gaar ah oo buug kasta lagu taxay, waxa uu ka hadlo, luqadda lagu qoray iyo halka laga akhriyo.

Xilliga	Cidda qortay	Bogga
Qarnigii 1aad ilaa 1500	Ganacsato Giriig ah, juqraafiyayaal Carab iyo Faaris ah, Ibnu Batuuta, saraakiil Shiine ah	Ka hor 1500
1500 ilaa 1884	Carab Faqiih (Futuux al-Xabasha), taariikhyahanno Bortuqiis ah, admiral Cusmaaniyiin ah, socdaalayaal reer Yurub ah	1500 ilaa 1884
1884 ilaa 1960	Saraakiil, masuuliyiin iyo aqoonyahanno Ingiriis, Talyaani iyo Jarmal ah	1884 ilaa 1960
1960 ilaa 1990	Taariikhyahanno, aqoonyahanno bulsho iyo kuwo afafka oo Soomaali iyo ajnabi ah	1960 ilaa 1990
1991 ilaa 2005	Qoraallo ku saabsan dhicitaankii dowladda, dagaalka iyo nolosha dowlad la'aanta	1991 ilaa 2005
2006 ilaa maanta	Somaliland, al-Shabaab, burcad-badeedda, qurbajoogta	Tan iyo 2006
Xilli kasta	Qorayaal Soomaaliyeed: gabayaa, qisooyin-qorayaal, taariikhyahanno iyo kuwo xusuus-qor	Qorayaasha Soomaalida iyo buugaagtooda
1956 ilaa maanta	Buugaag Af-Soomaali lagu qoray	Buugaagta Af-Soomaaliga
1886 ilaa maanta	Naxwaha iyo qaamuusyada Af-Soomaaliga	Naxwaha iyo qaamuusyada Soomaaliga

Buugaag qaar waxay leeyihiin bogag u gaar ah:

Sida qoraalku isu beddelay waqti kadib

Shisheeyaha xeebta (ilaa 1500). Warbixinnada ugu horreeya waa gaagaaban, waxaana qoray dad badda ku yimid. Periplus of the Erythraean Sea ee Giriigga, oo ka mid ah qarnigii 1aad ee miilaadiga, wuxuu taxaa dekedaha xeebta woqooyi ee Soomaalida iyo waxa ay ka ganacsan jireen (Periplus, Wikipedia; turjumaadda Schoff, Internet Archive). Juqraafiyayaal Carab ah sida al-Idriisi (1154) iyo Yaaquut (1220-meeyadii) waxay sharraxeen Saylac, Berbera iyo Muqdisho. Booqashadii Ibnu Batuuta ee Muqdisho 1331 waxay bixisaa sawirka hore ee ugu buuxa ee magaalo Soomaaliyeed (turjumaadda Gibb, Fordham). Diiwaannada Shiinuhu waxay sharraxaan xeebta Berbera laga bilaabo qarnigii 9aad, Muqdisho iyo Baraawana kadib maraakiibtii Ming ee Zheng He 1410-meeyadii iyo 1420-meeyadii (Zhu Fan Zhi, Wikipedia; Fei Xin, Wikipedia).

Dagaal iyo awood badeed (1500 ilaa 1884). Futuux al-Xabasha, oo Carabi ku qoray xubin ka tirsanayd ciidanka Adal, waxay diiwaangelisaa dagaalladii Imaam Axmed ee 1529 ilaa 1543, waxayna magacawdaa kooxaha Soomaalida ee ku dagaallamay (Futuh al-Habasha, Wikipedia). Qorayaal Bortuqiis ah ayaa diiwaangeliyay weerarradoodii dekedaha Soomaalida. Laga bilaabo 1840-meeyadii, socdaalayaal Ingiriis, Faransiis iyo Jarmal ah ayaa qoray warbixinno dhaadheer, kan ugu caansanna waa kii Burton (1856).

Maktabadda gumeysiga (1884 ilaa 1960). Qaybintii kadib, buugaagta badankood waxaa qoray dad u shaqaynayay Ingiriiska ama Talyaaniga: joornaallo sahan, taariikhaha dagaallada lagula jiray Daraawiishta, naxwaha Af-Soomaaliga, daraasado ku saabsan xeerka dhaqanka iyo Islaamka, iyo turjumaadihii ugu horreeyay ee gabayga Soomaalida.

Daraasaadka Soomaalida (laga bilaabo 1960). Xorriyadda kadib, taariikhda iyo cilmiga bulshada ee Soomaalida waxay noqdeen qayb cilmi oo u gaar ah, iyadoo Ururka Caalamiga ah ee Daraasaadka Soomaalida la aasaasay 1978, shirweynihiisii ugu horreeyayna Muqdisho lagu qabtay Luulyo 1980 (Somali studies, Wikipedia). Aqoonyahannadu waxay ka doodaan kaalinta qabiilka, dabaqadda, Islaamka, dowladda iyo xukunkii gumeysiga ee taariikhda Soomaalida.

Soomaalida oo sheekadooda qoraya. Aqoonyahanno Soomaaliyeed ayaa qarniyo badan Carabi wax ku qorayay. Qoraalka Af-Soomaaliga wuxuu kobcay kadib markii farta Laatiinka la ansixiyay 1972 (Qoritaankii Af-Soomaaliga, 1972), qorayaal Soomaaliyeed oo qurbaha jooganna hadda waxay ku daabacaan luqado badan.

Halka buugaggan bilaash looga helo

Internet Archive (archive.org): sawirro buugaag socdaal, naxwe iyo warbixinno gumeysi oo badan oo hore, iyo nuqullo la amaahdo oo buugaag casri ah.
Project Gutenberg (gutenberg.org): qoraal bilaash ah oo buugaag xuquuqdoodu dhacday, sida First Footsteps ee Burton.
HathiTrust (hathitrust.org): sawirro laga soo qaaday maktabadaha jaamacadaha Maraykanka iyo Yurub; buugaagta ka horreeya 1929 inta badan qof walba waa u furan yihiin.
Gallica (gallica.bnf.fr): maktabadda qaranka Faransiiska, shaqooyinka Faransiiska sida Guillain iyo Révoil.
Open Library iyo WorldCat: kaataloogyo muujiya maktabadda kuu dhow ee buug haysa.

Liisaskii hore ee buugaagta Soomaaliya

Liiska buugaagta ee ugu weyn ee daabacan ee Ingiriisiga ah waa Somalia, mujallada 92 ee World Bibliographical Series, oo ay ururiyeen Mark W. DeLancey iyo kuwo kale (Clio Press, 1988) (Cambridge, dib-u-eegis ku jirta Africa). Daraasadda dalka Soomaaliya ee Maktabadda Koongareeska (1992) sidoo kale waxay leedahay liis akhris oo dheer (Library of Congress Country Studies, Mongabay).