Futuux al-Xabasha: taariikhdii qarnigii 16aad ee dagaallada Imaam Axmed

Waa maxay

Futuux al-Xabasha ("Furashada Xabashida") waa taariikh qarnigii 16aad Carabi lagu qoray. Qoraageedu wuxuu ahaa Shihaab al-Diin Axmed ibn Cabdulqaadir ibn Saalim ibn Cismaan, oo loo yaqaan Carab Faqiih ("faqiihii Carabta ahaa"), aqoonyahan ka mid ahaa Harar-tii xilligii Adal, kana qayb qaatay ciidankii Adal (Futuh al-Habasha, Wikipedia).

Waa warbixin goob-joog ah oo ku saabsan dagaalkii u dhexeeyay Saldanadda Adal iyo boqortooyadii Itoobiya, oo uu hoggaaminayay Imaam Axmed ibn Ibraahim al-Qaasi, oo Soomaali ahaan loo yaqaan Axmed Gurey, 1529 ilaa 1543 (Wikipedia). Dagaalka laftiisa waxaa lagu sheegay Imaam Axmed iyo Adal, 1527 ilaa 1543, noloshiisana Axmed Gurey.

Waxa ay diiwaangelisay

Taariikhdu waxay sharraxdaa duullaannadii ciidanka Adal ee dhulka sare ee waqooyiga, bartamaha iyo koonfurta Itoobiya maanta (Wikipedia). Qoraagu wuxuu magacaabaa dadkii uu wararka ka helay, oo uu ka mid yahay Amiir Xuseen ibn Abuubakar al-Gaaturi (Wikipedia).

Waa mid ka mid ah qoraallada ugu horreeya ee kooxaha Soomaalida magacyadooda ku sheega. Waxay xustaa dagaalyahanno ka socday dhowr beelood oo Soomaaliyeed oo ka mid ahaa ciidanka Imaamka, oo ay ka mid yihiin Harti, Marraihan (Mareexaan), Girri, Jarso, Hawiye iyo Habar Magadle, waxayna sharraxdaa kaalintoodii dagaallada (Futuh al-Habasha, turjumaadda Ingiriisiga ee Stenhouse, Tsehai Publishers; I. M. Lewis, A Modern History of the Somali, Internet Archive). Taariikhyahannadu waxay qaybahan u adeegsadaan inay muujiyaan halka ay kooxaha Soomaalidu degganaayeen iyo sida ay uga qayb qaateen dagaalladii Adal ee qarnigii 16aad.

Aqoonyahanka afafka Giorgio Banti wuxuu shaqadan ku daraa suugaanta Hararida, maadaama lagu qoray Harar-tii xilligii Adal (Wikipedia).

Turjumaadaha iyo daabacadaha

Faransiis, 1897 ilaa 1909. René Basset wuxuu Paris ku daabacay qoraalka Carabiga iyo turjumaad Faransiis ah, Histoire de la conquête de l'Abyssinie (Wikipedia). Aqoonyahannada dambe weli waxay xigtaan daabacaadda Carabiga ee Basset.
Ingiriis, 2003. Paul Lester Stenhouse wuxuu u turjumay Ingiriis isagoo ah The Conquest of Abyssinia, faallooyin uu ku daray Richard Pankhurst, waxaana daabacay Tsehai Publishers; daabacuhu wuxuu ku tilmaamaa turjumaaddii ugu horreysay ee Ingiriis ee dhammaystiran (Tsehai Publishers).
Daraasad dhakhtarnimo, 2013. Amélie Chekroun waxay Paris ku qortay tees dhakhtarnimo oo ku saabsan qoraalka iyo saldanadda Adal (CORE, teeska Chekroun PDF; Annales islamologiques, IFAO).

Sida loo qaatay

Buuggu waa isha qoran ee ugu weyn ee dagaalladii 1530-meeyadii, taariikh kasta oo weyn oo Adal iyo Imaam Axmed ka hadashana way xigataa. Taariikhyahanka Itoobiyaanka ah Hussein Ahmed ayaa dib u eegay turjumaadda Ingiriisiga (Wikipedia, tixraacyada). Taariikhaha Masiixiyiinta Itoobiya, sida taariikhda Boqor Lebna Dengel, waxay isla dagaalkaas ka sheegaan dhinaca kale, taariikhyahannaduna labada way wada akhriyaan.

Qoraalka sida uu u badbaaday wuxuu istaagaa ka hor dhimashadii Imaamka ee dagaalka 1543. Qoraagu wuxuu tilmaamaa qayb labaad, taas oo aan la helin (Futuh al-Habasha, Tsehai Publishers).

Halka laga akhriyo

Turjumaadda Ingiriisiga: The Conquest of Abyssinia, Tsehai Publishers
Maktabad ka raadi: WorldCat
Turjumaadda Faransiiska ee Basset: WorldCat