Imaam Axmed Gurey (Axmed ibnu Ibraahim al-Qaasi)

Waa kuma?

Imaam Axmed ibnu Ibraahim al-Qaasi wuxuu ahaa imaamka Saldanadda Adal 1527 ilaa 1543 (Wikipedia, Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi). Soomaalidu waxay u taqaan Axmed Gurey, Amxaaraduna Gragn, labaduba waxay la macno yihiin "gacan-bidix" (isla ishaas). Wuxuu hoggaaminayay duullaankii Adal ee boqortooyadii Masiixiga ahayd ee Itoobiya (isla ishaas). Boggani wuxuu diiwaangelinayaa noloshiisa isagoon dhinac qaadan. Dagaalka oo dhan, dagaal dagaal, eeg Imaam Axmed iyo ololayaashii Adal, 1527 ilaa 1543.

Dhalashada iyo asalka

Wikipedia waxay leedahay wuxuu dhashay 1506, dhulka hoose ee Hubat ee Adal (Wikipedia). Waqti badan ayuu ku qaatay magaalada Harar (isla ishaas). Whiteway, oo 1902 diyaariyay diiwaannada Boortaqiiska, wuxuu qoray inuu ahaa ina Ibraahim al-Qaasi, aabbihiis iyo isaguna ay ahaayeen askar caadi ah oo ka tirsan ciidanka Garaad Caboon (Whiteway, The Portuguese Expedition to Abyssinia, 1902, b. xxxiii).

Asalkiisa qowmiyadeed waa lagu murmay. Taariikhyahannadu waxay qaarkood ku tilmaamaan Soomaali, qaarna Harla ama Harari, qaarna Balaw (Wikipedia). Whiteway wuxuu u maleeyay inuu "malaha" Soomaali ahaa, xiriirka dhow ee uu la lahaa Soomaali badan darteed, laakiin wuxuu qoray in caddayntu "aanay u muuqan mid go'aamisa" (Whiteway 1902, b. xxxiii). Taariikhyahanka Didier Morin wuxuu leeyahay waxaa inta badan lagu khaldaa mid ka mid ah taliyayaashiisii, Axmed Gurey ibnu Xuseen "Soomaaliga" (Wikipedia).

Kor u kaca

Wuxuu u adeegay Garaad Caboon Cadashe, oo xukunka kula loolamayay boqortooyadii Walashma ee Adal (Wikipedia). Wuxuu dagaalkii Hubat ku jabiyay ciidan Itoobiyaan ah oo uu hoggaaminayay jeneraal Degelhan (isla ishaas). Kadib wuxuu la dagaallamay oo dilay Suldaan Abuu Bakar ibnu Maxamed, wuxuuna suldaan ka dhigay Cumar Diin, isagoo isagu xukunka ku haystay magaca imaam (isla ishaas). Wuxuu qaatay magaca diineed ee imaam, halkii uu ka qaadan lahaa magaca boqornimo ee suldaan (Basset, Histoire de la conquête de l'Abyssinie, 1897, hordhaca).

Kadib markuu xukunka qabtay 1527, wuxuu mamnuucay khamriga, khamaarka iyo cayaaraha durbaanka (Wikipedia). Taariikhda Adal waxay leedahay wuxuu iibiyay dahabka xaasaskiisa iyo alaabta gurigiisa si uu hub ugu iibiyo ciidanka (Basset 1897, b. 73).

Dagaalka Itoobiya

Maarso 1529 wuxuu Shimbra Kure ku jabiyay ciidan Itoobiyaan ah oo ka tiro badan (Whiteway 1902, bb. xxxv–xxxvi). Beelo Soomaaliyeed ayaa qayb weyn ka ahaa ciidankiisa, taariikhda Adalna waxay ku magacawdaa Habr Magadi (sida taariikhdu u qorto), Geri iyo Mareexaan (Basset 1897, bb. 72–73). Seeddigiis Garaad Mataan ibnu Cismaan, oo taariikhdu ugu yeerto "Soomaaliga", wuxuu ka mid ahaa taliyayaashiisa (isla ishaas).

1540 Adal waxay gacanta ku haysay inta badan Itoobiya, Boqor Lebna Dengel-na wuxuu dhintay isagoo qaxooti ah (Whiteway 1902). Taariikhda iyo ilo kale waxay diiwaangeliyeen dil ballaaran, diin-beddel qasab ah iyo gubidda kaniisado, oo ay ku jiraan Debre Libanos iyo kaniisadda Maryan ee Aksum (Wikipedia; Whiteway 1902). Taariikhda Adal waxay sidoo kale leedahay wuxuu masaajid iyo magaalooyin ka dhisay Begemder iyo Dembiya, Quraankana isagu ayaa barayay dadkii cusbaa ee Islaamay (Wikipedia).

Geerida

Boortaqiisku 1541 waxay soo direen qiyaastii 400 qori-sideyaal ah oo uu hoggaaminayay Christovão da Gama (Whiteway 1902). Imaamku wuu jabiyay Ogosto 1542, da Gama-na waa la qabtay waana la dilay (isla ishaas). Imaamka waxaa lagu dilay dagaalkii Wayna Daga, meel u dhow Harada Tana, 21 Febraayo 1543 (Whiteway 1902, bb. lxix–lxx). Wikipedia waxay xariiqda koowaad ku bixisaa 10 Febraayo 1543 (Wikipedia). Xaaskiisa, Bati Del Wambara, ayaa hadhaagii ciidanka dib ugu celisay Harar (isla ishaas).

Sida loo xusuusto

Xusuustiisu aad bay u kala duwan tahay. Itoobiya waxaa looga xusuustaa duullaan burbur badan geystay. Taariikhyahanka Paul Henze wuxuu qoray in "buur-joog kasta oo Masiixi ah weli carruurnimadiisa maqlo sheekooyinka Gragn" (Wikipedia). Taariikhaha Soomaaliyeed wuxuu ku jiraa geesi qaran ahaan; buug taariikheed oo Soomaaliyeed ayaa cutubkiisa ugu magac daray "Somali Hero - Ahmad Gurey (1506-43)" (Somalia: From the Dawn of Civilization to the Modern Times, cutubka 8). Garoonka Imaam Axmed waxaa loogu magac daray isaga (Wikipedia). Wikipedia-da Soomaaliga waxay muujisaa taallo isaga loo dhisay oo Muqdisho ku taal (Wikipedia Soomaali, Imaam Axmed Qaasi). Eeg Sacad ad-Diin II, oo wiilashiisu aasaaseen Saldanadda Adal.

Kooban

Imaamka Adal 1527 ilaa 1543, oo hoggaaminayay dagaalkii Itoobiya, laguna dilay Wayna Daga 1543.