Imaam Axmed ibn Ibraahim (Axmed Gurey) iyo duullaannadii Adal, 1527–1543

Kooban

1500-meeyadii (qarnigii 16aad) dowladdii Muslimka ahayd ee Adal, oo caasimaddeedu ahayd Harar, waxay dagaal dheer la gashay boqortooyadii Masiixiga ahayd ee Itoobiya. Hoggaamiyaheedu wuxuu ahaa Imaam Axmed ibn Ibraahim al-Qaasi (Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi), oo Af-Soomaali loogu yeero Axmed Gurey, Af-Amxaarina loogu yeero Gran, labaduba waxay la macno yihiin "gacan-bidixle".

Laba nooc oo ilo asal ah ayaa sheekada sheega. Midi waa taariikh Carabi ku qoran oo uu qoray nin ka mid ahaa ciidanka Imaamka, Futuux al-Xabasha ("Furashada Xabashida"). Tan kale waa diiwaanka Bortuqiiska ee askartii loo diray inay la dagaallamaan. Labaduba si buuxda ayay u badbaadeen, iyagoo loo turjumay Faransiis iyo Ingiriis (Basset, Histoire de la conquête de l'Abyssinie, 1897; Whiteway, The Portuguese Expedition to Abyssinia in 1541–1543, Hakluyt Society, 1902).

Muxuu ahaa?

Wax yar ayaa laga yaqaan noloshiisii hore. Aqoonyahanka R. S. Whiteway, oo 1902 tifaftiray diiwaannada Bortuqiiska, wuxuu qoray inuu ahaa wiilka Ibraahim al-Qaasi, iyo in aabbaha iyo wiilkuba ahaayeen askar caadi ah oo ka tirsan ciidanka Garaad Aboun (Whiteway 1902, b. xxxiii).

Si degdeg ah ayuu kor ugu kacay. Markii duullaannadiisii Itoobiya bilaabmeen 1528, wuxuu jiray qiyaastii labaatan iyo kow sano oo keliya (isla ishaas). Wuxuu qaatay magaca diineed ee imaam, halkii uu ka qaadan lahaa magaca boqornimo ee suldaan (Basset 1897, hordhaca).

Wuxuu guursaday Bati Del Wanbara, gabadhii Maxfuud, amiirkii Harar. Iyadu waxay la raaci jirtay duullaannada. Whiteway wuxuu xusay in xitaa taariikhaha Itoobiya, inkastoo ay ninkeeda cadow u ahaayeen, ay "si weyn u ammaanaan naxariisteeda" (tarjumaad) (Whiteway 1902, b. xxxiv).

Doorkii Soomaalida

Futuux al-Xabasha wuxuu magacaabayaa beelo Soomaaliyeed iyo hoggaamiyeyaashooda markii ay Harar yimaadeen si ay Imaamka ugu biiraan (Basset 1897, bb. 72–73):

Kuwii ugu horreeyay ee yimid waxay ahaayeen Habr Magadi, sida taariikhdu u qorto, oo uu hoggaaminayay Axmed Gurey ibn Xuseen "Soomaaliga", taliye labaad oo isna Gurey la oran jiray.
Waxaa xigay Geri, oo uu hoggaaminayay Matan ibn Cusmaan ibn Khaalid "Soomaaliga", oo qabay walaashii Imaamka.
Taariikhdu waxay kaloo magacawdaa Mareexaan (Marehan), oo soo diray sagaashan fardooley ah iyo in ka badan toddoba boqol oo askari lugeeya ah, iyo beelo kale oo gobolka ah.
Hoggaamiye kasta markiiba ma biirin. Qoraallada Basset waxay diiwaangeliyeen in suldaankii Mareexaan, Hirabou, uu markii hore diiday inuu ku biiro duullaanka. Mar dambe wuxuu soo diray ciidan uu hoggaaminayo wiilkiisa Axmed, laakiin wuxuu weli khilaaf la lahaa Harar (Basset 1897, b. 36, qoraallada). Basset wuxuu ku daray in dagaalyahannadii Mareexaan, oo uu hoggaaminayay wasiir Addole, ay "isku muujiyeen" (tarjumaad) dagaalkii Badeqeen, iyagoo qabtay meel webi laga gudbo. Isla qoraalkaas, 1897, wuxuu ugu yeeray "ilaa maanta kuwa ugu saboolsan uguna duurjoogsan Soomaalida" (tarjumaad). Erayadaasi waa faallada Basset laftiisa; kuma jiraan taariikhda (isla ishaas).

Taariikhdu waxay sharraxaysaa sida Imaamku koox kasta ugu soo dhaweeyay hadiyado dhar iyo cunto ah. Waxay sheegaysaa inuu iibiyay dahabkii xaasaskiisa iyo alaabtii gurigiisa si uu hub ugu iibiyo ciidanka, isagoon waxba naftiisa u reebin (Basset 1897, b. 73).

Whiteway wuxuu ku soo gabagabeeyay in Imaamku "laga yaabo" (tarjumaad) inuu isagu laftiisu Soomaali ahaa, maadaama uu xiriir dhow la lahaa Soomaali badan, inkastoo taariikhdu aysan waligeed sheegin asalkiisa (Whiteway 1902, b. xxxiii).

Sidee dagaalku u dhacay?

Taariikhaha hoose waxay ka yimaadeen soo koobidda Whiteway ee ilaha Itoobiya, Carabta iyo Bortuqiiska (Whiteway 1902, bb. xxxv–xxxvi).

Hubka kulul. Hubka kulul wuxuu Carabta gaaray 1515, ganacsato Muslim ahna waxay keeneen Saylac (Zeila). Itoobiya weli ma haysan. Ciidanka Adal waxaa ku jiray rag qoryo fiyuus ah (matchlock) sita, oo badankoodu ahaayeen Turk ka yimid Zabiid (Zabid) ee Yaman (isla ishaas, bb. xxxii–xxxiii).
Maarso 1529, Shimbra Kure. Dagaalkii ugu horreeyay ee weyn. Taariikhdu waxay sheegaysaa in ciidanka Itoobiya ahaa 16,000 fardooley ah iyo in ka badan 200,000 lugeeya ah, halka Adal ay lahayd 560 fardooley ah iyo 12,000 lugeeya ah. Labada dhinacba waxay isku raacsan yihiin in Adal aad uga yaraa, Adalna way guuleysatay.
17 Luulyo 1530. Debre Libanos, dayrka (monastery) ugu barakaysan Itoobiya, ayaa la gubay.
28 Oktoobar 1531, Amba Sel. Boqor Lebna Dengel waa la jabiyay, waxaana ku sigtay in la qabto. Waligiis mar dambe dagaal fool ka fool ah ma galin.
1539, Amba Geshen. Adal waxay weerartay oo qabsatay qalcaddii buurta ee boqortooyada oo qoyskii boqortooyadu ku xirnaa.
2 Sebtembar 1540. Lebna Dengel wuxuu ku dhintay Debre Damo isagoo baxsad ah, iyadoo ku dhowaad dhulkiisii oo dhan uu gacanta Adal ku jiray.

Portugal oo dagaalka ku biirtay, 1541–1543

Itoobiya waxay caawimaad ka codsatay Portugal. 1541 qiyaastii 400 askari Bortuqiis ah oo qoryo sita ayaa ka degay Musawac (Massawa), iyagoo uu hoggaaminayo Christovão da Gama, wiilka Vasco da Gama (Whiteway 1902). Imaamku wuxuu ciidan xoojin ah ka codsaday baashihii Cusmaaniyiinta ee Zabiid.

Bortuqiisku wuxuu ku guuleystay dagaallo Febraayo iyo Abriil 1542. Agoosto 1542 Imaamku wuu jabiyay, Christovão da Gama waa la qabtay waana la dilay (isla ishaas, hordhaca).

21 Febraayo 1543, Wayna Daga oo u dhow Harada Tana (Lake Tana), Bortuqiiskii badbaaday iyo ciidanka boqorkii cusbaa ee Itoobiya, Galawdewos, ayaa la kulmay ciidanka Imaamka. Imaamka waxaa lagu dilay dagaalkaas (Whiteway 1902, bb. xxxiv, lxix–lxx). Wiilkiisii Maxamed, oo dhashay 1531, waa la qabtay, mar dambena waxaa lagu beddelay amiir Itoobiyaan ah oo Adal ay haysay.

Imaamka kadib

Del Wanbara waxay oggolaatay inay guursato kii Imaamka beddelay, Nuur ibn Mujaahid, iyadoo shardi ka dhigtay inuu ninkeeda u aarsado. Nuur wuxuu dagaal ku dilay Boqor Galawdewos 1559 (Whiteway 1902, b. xxxv).

Whiteway wuxuu qoray in dagaalkii dheeraa uu jidka u furay u-guuritaankii Oromada ee buuraleyda laga soo bilaabo qiyaastii 1537, taasoo weligeed beddeshay khariidadda gobolka (isla ishaas, b. xxiv). Adal laftigeedu way sii daciifday tobannaankii sano ee ka dambeeyay 1543 (Britannica).

Taariikh nololeed Qaahira lagu qoray oo ku saabsan wiilka Imaamka, oo leh warka dagaalkii ugu dambeeyay iyo is-weydaarsigii amiirradii la qabtay, eeg Wiilka Imaam Axmed iyo dhammaadkii dagaalka, 1543–1560. Amiir Nuur, dhammaadkii saldanadda iyo u-guuritaankii Awsa, eeg Dhammaadkii Adal, 1543–1583.

Yaa dhibaatoodey?

Labada dhinacba waxay diiwaangeliyeen khasaare weyn. Taariikhdu waxay sheegaysaa in dadkii Adal ee ku dhintay Shimbra Kure ahaayeen 5,000. Waxay sheegaysaa in dhinaca Itoobiya in ka badan 10,000 oo rag hoggaamiyeyaal ah lagu dilay dagaalkaas keliya (Whiteway 1902, b. xxxvi). Kaniisado iyo dayrar (monasteries) ayaa Itoobiya oo dhan laga gubay laguna dhacay, dad badanna waa la dilay ama maxaabiis ahaan ayaa loo qaaday.

Ilaha way kala duwan yihiin

Asalkiisa. Taariikhdu ma sheegto. Whiteway wuxuu u maleeyay inuu ahaa Soomaali, laakiin wuxuu qoray in caddeyntu "aysan u muuqan mid go'aan ah" (tarjumaad) (Whiteway 1902, b. xxxiii).
Taariikhda Shimbra Kure. Warbixinnada Itoobiya waxay sheegaan 7 ama 9 Maarso 1529; taariikhda Muslimkuna waxay leedahay oo keliya "horraantii Maarso" (tarjumaad) (isla ishaas, b. xxxv).
Ciidankii Mareexaan. Qoraalka taariikhdu wuxuu sheegayaa sagaashan fardooley ah iyo in ka badan toddoba boqol oo lugeeya ah. Qoraalka Basset wuxuu sheegayaa siddeetan fardooley ah iyo shan boqol oo lugeeya ah, oo uu hoggaaminayo Axmed ina Hirabou (Basset 1897, bb. 36, 72–73).
Magaca taliyihii Bortuqiiska. Warbixinno hore ayaa mararka qaar ugu yeera Pedro da Gama. Diiwaannada Bortuqiisku waxay ugu magac daraan Christovão (Christopher) da Gama (Whiteway 1902).

Sida loo xusuusto

Soomaali badan, Imaam Axmed Gurey waa geesi diinta iyo hubka Soomaalida. Itoobiya waxaa looga xusuustaa hoggaamiyihii duullaan baaba' weyn geystay. Whiteway wuxuu 1902 xusay in sheekooyinka Masiixiyiinta ee isaga ku saabsan ay badnaayeen, halka xusuusta Muslimiinta ee isaga ahi ay sii libdhaysay (Whiteway 1902, b. xxxv). Labada xusuusba waa qayb ka mid ah taariikhda Geeska.

Adigu akhri ilaha asalka ah

Shihaab al-Diin Axmed ibn Cabdulqaadir, Futuux al-Xabasha, tarjumaadda Faransiiska ee René Basset, Histoire de la conquête de l'Abyssinie (XVIe siècle), 1897: qoraalka oo dhan.
R. S. Whiteway (tifaftire), The Portuguese Expedition to Abyssinia in 1541–1543, as narrated by Castanhoso, Hakluyt Society, 1902: qoraalka oo dhan.