Wiilka Imaam Axmed iyo dhammaadkii dagaalka, 1543–1560: taariikh nololeedka al-Jaziri

Kooban

Dagaalkii u dhexeeyay Adal iyo boqortooyadii Masiixiga ahayd ee Itoobiya 1530-meeyadii iyo 1540-meeyadii waxaa inta badan laga yaqaan Futūḥ al-Ḥabasha (Futuux al-Xabasha), oo istaaga qiyaastii 1535, iyo ilo Masiixi iyo Bortuqiis ah. 2025 taariikhyahanadda Amélie Chekroun waxay aqoonsatay warbixin Muslim oo cusub oo ku saabsan sanadihii ugu dambeeyay ee dagaalka: taariikh nololeedka Axmed, wiilka Imaam Axmed ibn Ibraahim, oo uu Qaahira ku qoray Cabdulqaadir al-Jaziri (ʿAbd al-Qadir al-Jaziri). Waxay u turjuntay Faransiis. Maqaalkeedu waa "Derniers échos du jihad éthiopien (XVIe siècle) : l'apport de la biographie du fils de l'imām Aḥmad par al-Jazīrī", Bellica 3, lambar 2 (2025): 9–30 (nuqulka furan ee HAL). Lambarrada bogagga ee hoose waa kuwa joornaalka. Dagaalka laftiisa, eeg Imaam Axmed iyo duullaannadii Adal, 1527–1543.

Qoraaga

Al-Jaziri (1505 ilaa qiyaastii 1570) wuxuu ahaa Suufi, laga soo bilaabo dabayaaqadii 1530-meeyadii ilaa 1569-na wuxuu xoghaye ka ahaa xafiiska xajka ee Qaahira ilaa Makka. Wuxuu qoray taariikhda xajka, al-Durar al-farāʾid al-munaẓẓama. Cutub ku saabsan xajkii boqorrada, wuxuu dhowr bog u qoondeeyay Axmed, qofka keliya ee Itoobiya ka yimid ee buugga ku jira. Chekroun waxay qortay in al-Jaziri si shakhsi ah u yaqaannay Axmed, uu sheegay inuu jeclaa, oo uu dhowr jeer xigtay "rag la isku halleyn karo oo Itoobiya ka yimid" (tarjumaad) (bb. 15–16). Waxay qoraalka ka turjuntay daabacaaddii Beyruut (Beirut) ee 2002, taas oo iyaduna ku salaysan qoraal gacmeed yaal masjidka Qarawiyyiin ee Faas (Fez) (bb. 17–18).

Wiilkee?

Sida ku qoran Futūḥ al-Ḥabasha, Imaamka iyo xaaskiisa Del Wambara waxay lahaayeen wiil la oran jiray Maxamed, oo dhashay 1528, iyo wiil la oran jiray Axmed al-Najaashi, oo dhashay 1533 Tigray, sanad kadibna u dhintay juuzaam (leprosy). Chekroun waxay qortay in Axmed-ka al-Jaziri, oo 1543 ahaa wiil yar oo qaan-gaar ah, uu yahay Maxamedkaas ama wiil kale oo aan si kale loo aqoon. Taariikhda Boqor Galawdewos waxay wiilka la qabtay ugu yeertaa "Mäḫammäd" ama "Məhmäd", waxayna kaloo magacawdaa wiil kale, "Ali-Gärad", oo hore loo qabtay, iyo mid saddexaad, "Nasraddin", oo muddo xukumay Dawaro (bb. 16–17).

Dagaalkii ugu dambeeyay, 1543

Warbixinta al-Jaziri ee dagaalkii ugu dambeeyay, sida Chekroun u turjuntay (bb. 25–26):

Ciidamada. Boqorkii Masiixiga ahaa, oo al-Jaziri ugu yeero Atnab Sakkad (Galawdewos), wuxuu soo uruuriyay Masiixiyiin Itoobiyaan ah iyo "Faranji" (Bortuqiis). Ciidamadu waxay ku kulmeen meel al-Jaziri u qoro "Wunā Dakā", oo ah Wayna Daga ee ilaha Ge'ez, oo bari ka xigta Harada Tana (Lake Tana).
Imaamka oo casaan qaba. Imaamku wuxuu waaberigii soo baxay isagoo fuushan, "dharkiisa oo dhan iyo fardihiisuba waxay ahaayeen casaan, sidoo kale askartiisa oo dhan iyo fardahoodaba" (tarjumaad).
Dhimashadiisa. Taliye ka tirsan boqorkii Masiixiga ahaa oo la oran jiray Kalid, oo ku koray ciidanka Imaamka kadibna ka goostay, ayaa garanayay. Nin Bortuqiis ah oo qori sita ayaa toogtay isagoon garanayn cidda uu yahay. Kalid ayaa madaxa ka gooyay oo u keenay boqorka, kaas oo aan rumaysan ilaa ay madaxda Itoobiya xaqiijiyeen inuu yahay kii Imaamka. Kadib Kalid wuxuu luqadda Itoobiya ku qayliyay, "Yaad u dagaallamaysaan, iyadoo Garaad Axmed dhintay?" (tarjumaad), ciidankii Imaamkuna way kala firdheen.
Wixii ka dambeeyay. Xeradii waa la dhacay, wiilkiina waa la qabtay oo loo diray boqorka. Xaaskii Imaamka iyo inta ka hadhay ciidanka waxay aadeen dhul la yiraahdo Atbara, "oo dadkiisu dhammaantood yihiin Carab Muslim ah" (tarjumaad), halkaasna iyadu waxay u gudubtay Cadan (Aden).

Chekroun waxay qortay in tani ay qodobo badan kula mid tahay warbixinnada Ge'ez iyo Bortuqiiska. Bortuqiisku wuxuu qoray in nin iyaga ka mid ah uu Imaamka toogtay, askari Itoobiyaan ahna uu isku dayay inuu ammaanta qaato; ilaha Ge'ez-na waxay ammaanta siiyaan askari Itoobiyaan ah (b. 19).

Is-weydaarsigii amiirrada

Al-Jaziri wuxuu qoray in, horraantii dagaalka, Imaamku qabtay Minas, wiil yar oo boqorkii Masiixiga ahaa dhalay, una diray isaga iyo maxaabiis kale markab ku saaran Yaman si loo iibiyo. Barasaabkii Cusmaaniyiinta ee Yaman, Mustafa Baasha al-Nashshar (Mustafa Pasha al-Nashshar), ayaa iibsaday, ogaaday cidda uu yahay, baray suurado Qur'aanka ka mid ah, wuxuuna go'aansaday inuusan dhufaanin (castrate). Carmalladii Imaamka ayaa Baashaha u keentay hadiyado qaali ah, waxayna ka codsatay inuu warqad u qoro hooyadii boqorka Masiixiga ahaa. Warqado ayaa la is-weydaarsaday, boqoradda hooyada ahaydna waxay soo dirtay Axmed, iyadoo la socota dahab xabbado ah, iyadoo wiilkeedu dagaal ku maqnaa. Mustafa Baasha kadib wuxuu Minas guriga ugu celiyay ilaalo la socota. Markii boqorku soo laabtay, wuu cadhooday, isagoo ka baqaya in Axmed "uu noqdo sidii aabbihii" (tarjumaad) (bb. 26–27). Chekroun waxay xustay in ilaha Ge'ez ay iyaguna sharraxaan is-weydaarsigan oo u dhexeeyay labada hooyo, Del Wambara iyo Boqorad Sabla Wangel (b. 17). Minas mar dambe wuxuu Itoobiya xukumay 1559 ilaa 1563. Al-Jaziri wuxuu qoray inuu qariyay inuu Islaamay, uuna diiday inuu "seefta ku qaado Muslimiinta" (tarjumaad) (bb. 27–28).

Axmed oo Qaahira jooga

Axmed wuxuu raacay Mustafa Baasha markii Baashaha laga qaaday Yaman 1545–1546, una guuray Qaahira. Barasaabkii Masar wuxuu warqad u qoray Suldaan Süleyman (Suleymaan), Axmedna wuxuu aaday Qusdantiiniya (Constantinople), halkaas oo suldaanku u qoondeeyay mushahar "sida caadada u ah wiilasha boqorrada" (tarjumaad). Wuxuu ku noolaa guri dul saaran balliga Birkat al-Fil ee Qaahira, waxaana loo ballanqaaday askar iyo hub si uu aabbihii ugu aarsado. Al-Jaziri wuxuu ku tilmaamay inuu ahaa qurux badan, caqli badan oo deeqsi ah. Markii Özdemir Baasha (Özdemir Pasha) loo diray inuu qabsado xeebta Itoobiya, Axmed laguma darin. Mushaharkiisii waa yaraaday, deyn ayuu galay, wuxuuna waqti ku qaatay al-Azhar isagoo kutub akhrinaya. 1558–1559 wuxuu ku biiray safarka xujaajta isagoo is-qariyay, isagoo qorsheynayay inuu Makka kadib badda u maro oo dalkiisa ku laabto, laakiin halkaas ayaa lagu xiray, waxaana dib loogu soo celiyay isagoo silsilado ku xiran. Wuu jirran noqday, wuxuuna ku dhintay meel u dhow al-Azhar 1559–1560 (bb. 28–29). Chekroun waxay xustay in Özdemir Baasha uu isla sanadkaas dhintay (b. 21).

Maxaabiista iyo ganacsiga addoonta

Al-Jaziri wuxuu qoray in Imaamku ku dhaartay inuu sii wadi doono u dirista dibadda ee maxaabiista Itoobiyaanka ilaa mid kastaa uu ka noqdo hal diinaar, in koox maxaabiis ah oo mar la diray ay ahaayeen 940, iyo inuu isagu laftiisu Qaahira 1538–1539 kaga iibsaday gabadh Itoobiyaan ah toban xabbo oo dahab ah (bb. 24–25). Chekroun waxay qortay in dagaalku aad u kordhiyay tirada addoomaha Itoobiyaanka ah ee suuqyada Yaman iyo Masar, iyo in ganacsiga Saylac (Zeila) mara uu aad uga da' weynaa dagaalka. Waxay xigatay taariikhyahankii Gujarat ee Xaaji al-Dabiir (Hajji al-Dabir, wuxuu dhintay 1611) oo ka hadlay askar asal ahaan Itoobiyaan ah oo ku jiray ciidamada Gujarat taasoo ka dhalatay dagaalka (bb. 18–19).

Ilo Muslim oo kale oo dagaalka ka hadla

Chekroun waxay taxday xusitaanno kale (bb. 11–14):

Xadramawt (Hadramawt). Taariikhda sannadlaha ah ee Baa Faqiih (Ba Faqih), oo qayb ka mid ah uu daabacay Robert Serjeant, waxay sanadka 1541–1542 ku diiwaangelisay in Imaamku caawimaad ka codsaday barasaabkii Cusmaaniyiinta ee Zabiid (Zabid), uuna helay 500 Turk ah oo qalabkoodii wata.
Hindiya. Al-Caydaruus (al-ʿAydarus), oo wax ku qorayay Axmedabaad (Ahmadabad) 1603, wuxuu xusay kor u kicitaankii Imaamka ee Harar, wuxuuna sheegay in aabbaha qoraaga laftiisa loo diray inuu caawiyo 1532–1533.
Warbixin Cusmaaniyiin ah oo 1525. Taliyihii badda Selman Reis wuxuu qoray in meel u dhow Saylac ay ku taallay magaalo la yiraahdo Janasir oo taliyayaasheeda loogu yeeri jiray Mujaahid, in "kutubta cilmiga badankood laga qaybiyo Saylac" (tarjumaad), iyo in sanad kasta weerarro lagu qaado Xabashida. Chekroun waxay xustay meel magacaas leh, oo burburro leh, oo qiyaastii laba kiiloomitir u jirta Derbiga oo bari ka xigta Harar.
Warqad Cusmaaniyiin ah oo qiyaastii 1541 waxay Imaamka ugu yeertaa "Suldaan Axmed, taliyaha gobolka Xabash" (tarjumaad).
Warqad Cusmaaniyiin ah oo 28 Diseembar 1544 waxay sheegtay in "Cabbaas, wiilka uu adeerka u yahay Mujaahid" (tarjumaad) uu soo abaabulay ciidan weyn oo dib u qabsaday dhulkii Imaamku haystay. Chekroun waxay xustay in taariikhda Galawdewos ay sharraxdo iska caabintan uu horseeday wasiir Cabbaas (Abbas), taas oo ku dhammaatay dhimashadiisii dabayaaqadii 1544.