Harar oo noqotay caasimadda Adal: 1520 ilaa derbiyadii Harar iyo Saylac

Kooban

Maanta magaalada qadiimiga ah ee Harar ee derbiga leh waxaa inta badan la yiraahdaa waxay jirtay ilaa qarnigii 10aad ama 13aad. Taariikhyahanad Amélie Chekroun, qormadeeda "Harar as the capital city of the Barr Saʿd ad-Dīn (first half of the 16th century): from its emergence to its fortification", Annales d'Éthiopie 34 (2022): 23–44 (nuqulka furan ee HAL), waxay ilaha qoran ka soo qaadatay doodda ah in Harar ay magaalo muhiim ah noqotay oo keliya markii ay caasimadda saldanadda noqotay 1520. Lambarrada bogagga ee hoose waxay tilmaamayaan bogagga joornaalka.

Sheekooyinkii aasaaska

Amiir Nuur. 1854 Richard Burton waxaa loo sheegay in magaalada sida ay hadda tahay ay ahayd shuqulkii Amiir Nuur, kahor isagana ay jireen "tuulooyin baadiye oo keliya oo isku urursan" (tarjumaad). 1920-meeyadii wadaadkii Kabushiinka ahaa (Capuchin) ee Azaïs waxaa loo sheegay in Nuur dhisay derbiyada difaaca, oo la dhammeeyay oo keliya qiyaastii 1580 (bb. 24–25).
Abaadir (Abadir). Chekroun waxay qortay in laga bilaabo dabayaaqadii qarnigii 19aad hiddaha afka ahi ay aasaaska dib ugu celiyeen qarniyadii 12aad–13aad ama xitaa qarnigii 10aad, iyagoo ku xiray wadaadka Abaadir. Qoraalka Carabiga ah ee Fatḥ madīnat Harar wuxuu ka sheekeeyaa imaatinkii Abaadir oo ka yimid Makka 1216 isagoo wata 405 saaxiib, balse wuxuu xusayaa Boortaqiis iyo Talyaani, wuxuuna ku dhammaanayaa saadaal ku saabsan qabsashadii Talyaaniga ee Itoobiya. Waxay soo xigatay culimo u taariikheeyay faafitaankiisa ama qoristiisa dabayaaqadii qarnigii 19aad ama horraantii qarnigii 20aad (bb. 25–26).
Liisaska amiirrada. Qaar ka mid ah liisaska amiirrada Harar waxay ka bilaabmaan dabayaaqadii qarnigii 9aad, waxayna isku daraan boqortooyooyin aan xiriir lahayn, sida taliyayaashii Ifat ee qarnigii 14aad iyo amiirradii ka soo farcamay Cali ibn Daa'uud qarniyadii 17aad–19aad (b. 25).

Waxa ilaha iyo qodista qadiimiga ahi sheegayaan

Markii ugu horreysay ee la xusay. Magaca "Harar" wuxuu markii ugu horreysay ka muuqdaa qoraalka Ge'ez ee dagaalladii Boqor Amda Seyon, kaas oo Chekroun, iyadoo raacaysa Bertrand Hirsch, u taariikhaysay qarnigii 15aad. Liis ku saabsan qiyaastii 200 dhul oo ka tirsanaa isbahaysi Muslim ah, Harar waxay bixisay 3 guddoomiye oo keliya, halka Adal bixisay 99, Dakarna 1,000 (bb. 26–27).
Adal iyo Barr Sacad ad-Diin. Chekroun waxay qortay in ilaha Carabiga ah ee saldanadda lafteedu ay had iyo jeer ugu yeeraan Barr Sacad ad-Diin, "dhulka Sacad ad-Diin" (tarjumaad), "Adal"-na uu ahaa oo keliya hal dhul oo ka mid ah (b. 27).
Taariikheynta Insoll. 2014 iyo 2018 khabiirka qadiimiga Timothy Insoll wuxuu sameeyay qodistii tijaabada ahayd ee ugu horreysay gudaha derbiyada Harar, wuxuuna taariikheeyay lix masaajid oo hiddaha la yiraahdo waa kuwa ugu da'da weyn. Wuxuu ku soo gabagabeeyay inay "ka dambeeyaan dabayaaqadii qarnigii 15aad" (tarjumaad), iyo in Harar ay ahayd "aasaas dambe, oo laga yaabo inuu ahaa qarnigii 16aad" (tarjumaad) (bb. 28–29). Qoraal ku yaal minbarka Masjidka Jaamica, oo hiddaha u taariikheeyo 1216, wuxuu bixiyaa 1761–1762 (b. 29).
Maxay Harar u ahayd? Chekroun waxay soo xigatay dad wax arkay qarnigii 19aad oo ka hadlay cimilada qabow, beeraha, ilaha biyaha iyo meesha ay kaga taal waddada safarrada ganacsiga ee ka timaada Badda Cas una socota dhulka sare (bb. 29–30).

Xiisaddii ka horreysay guuritaanka

Wiilashii Sacad ad-Diin. Kadib markii Suldaan Sacad ad-Diin ku dhintay Saylac 1408 ama 1409, wiilashiisu waxay magangal ka heleen suldaanka Rasuuliyiinta ee Yemen. Kuma soo noqon Saylac, oo markaas Masiixiyiintu xukumayeen, balse waxay soo mareen dekedda Siyaara (Siyara) oo bari ka xigta Berbera, waxayna 1410-meeyadii–1420-meeyadii aasaaseen saldanadda cusub, oo ay u bixiyeen magaca aabbahood (bb. 30–31). Siyaara, eeg Suuqyadii ganacsiga ee xeebta Berbera.
Suldaan Maxamed (1488 ilaa qiyaastii 1517). Xukunkiisu wuxuu ahaa kii ugu dheeraa boqortooyada. 1517 isaga iyo Amiir Maxfuud waxay weerar ku qaadeen boqortooyada Masiixiga; Maxfuud waa la dilay, suldaankuna wuu cararay, isla sannadkaasna taliyihii Boortaqiiska Lopo Soares wuxuu gubay Saylac. Chekroun waxay saxday taariikhda 1514 ee Álvares bixiyay, maxaa yeelay Soares wuxuu joogay Boortaqiiska ilaa Abriil 1515 (bb. 31–32).
Shan taliye dhowr sano gudahood. Futūḥ al-Ḥabasha wuxuu sheegayaa in Maxamed la dilay markii uu soo laabtay, wuxuuna taxayaa shan taliye oo xigay, mid kastaana dilay ama xukunka ka tuuray kii ka horreeyay: Maxamed ibn Abii Bakar ibn Maxfuud; Ibraahim ibn Axmed, taliyihii Hubat "oo ka mid ahaa qabiilka Balaw" (tarjumaad); Wasani; Mansuur ibn Maxfuud; iyo Garaad Abuun, oo xukumay toddobo sano ilaa uu dilay Suldaan Abuu Bakar, wiilkii Maxamed. Midkoodna kama soo jeedin abtirsiinyada Sacad ad-Diin. Taariikhda rasmiga ah ee boqortooyada, Taʾrīkh al-Walasmaʿ, kama hadasho (bb. 32–33).

Guuritaankii, Luulyo–Agoosto 1520

Labada taariikh ee Harar labaduba guuritaanka Dakar loo guuray Harar waxay u taariikheeyaan bisha Shacbaan 926 Hijriyada, taas oo Chekroun u dhigantay 17 Luulyo ilaa 14 Agoosto 1520. Taʾrīkh al-Walasmaʿ wuxuu guusha siinayaa Suldaan Abuu Bakar oo keliya, oo "dadka iyo ciidanka ka soo guuriyay dhulka Dakar una guuriyay Harar" (tarjumaad). Taʾrīkh al-mulūk wuxuu siinayaa isaga iyo Garaad Abuun wada jir, wuxuuna diiwaangeliyay geeridii Abuun 30 Maajo 1525. Chekroun waxay ku soo gabagabaysay in guuritaanku ku xirnaa khilaafka gudaha, balse aan la ogaan karin sababta saxda ah. Waxay is weydiisay inay ahayd ka carar mucaaradka, bilow cusub, guul mucaaradku gaaray, ama jawaab cadaadis kale, oo ay ku jiraan kuwo ka yimid kooxaha Soomaalida ee deriska ahaa (bb. 33–34). Magaaladii ka horreysay Harar, eeg Dakar, caasimaddii lumay ee Adal.

Derbiyadii Harar iyo Saylac

Harar. Amiir Nuur wuxuu saldanadda la wareegay 1551–1552, wuxuuna xukumay ilaa 1567–1568; wuxuu dilay boqorkii Itoobiya Galawdewos 1559. Taʾrīkh al-mulūk wuxuu ka warramayaa abaar iyo weerarro Oromo ah oo lagu qaaday Sim, Shewa, Nujub, Jidaya, Dakar iyo Harjaya, kadibna "kuwii badbaaday waxay dhisteen difaacyo, godadna way qodeen" (tarjumaad). Chekroun waxay dhismaha derbiga Harar dhigtay inta u dhexeysa qiyaastii 1560 iyo 1568. Isla taariikhdaas waxay ka warrantaa irid iyo god difaac oo Harar ku yaalay xilli Oromadu go'doomisay 1570-meeyadii (bb. 35–36).
Saylac. Taariikh Carabi ah oo dabayaaqadii qarnigii 16aad la qoray ayaa diiwaangelisay in guddoomiyihii Saylac, Garaad Ladu, uu derbiyo ka dhisay ʿAtiya ibn Maxamed al-Qurashi, nin asal ahaan Yemen ka soo jeeday, iyadoo Suldaan Maxamed ibn Naasir dagaal ugu maqnaa Itoobiya. Chekroun waxay tan u taariikhaysay inta u dhexeysa 1575 iyo 1577. Waxay xustay faallada Cerulli ee ah in ereyga Carabiga ah ee la isticmaalay, darb, uu Af-Soomaaliga ugu jiro derbi (bb. 36–37). Waxay ku beegtay xilli weerarrada Oromada ee saldanadda ay sii socdeen (bb. 37–38). Sahan hore, Chekroun iyo Bertrand Hirsch waxay ku qoreen in dukumentiyada Saylac ee Cerulli daabacay ay diiwaangeliyeen in derbiga loo dhisay "in magaalada laga ilaaliyo reer guuraa Soomaali ah oo bililiqaysanayay" (tarjumaad) (eeg Dhammaadkii Adal, 1543–1583).
Aragtiyihii dambe. Burton wuxuu 1854 derbiga Saylac ku tilmaamay derbi dheer oo gaaban oo bunni ah, leh munaarado wareegsan iyo shan irdood, oo la xiri jiray marka qorraxdu dhacdo. Hadda ma taagna (b. 38).
Goobo kale. Sahamo Faransiis ah oo 2001 la sameeyay ayaa xusay derbiyo wareeg ah oo suurtagal ah oo ku yaal Saylac, Camuud (Amud) iyo Sheekh. Mashruuca StateHorn, oo qodaya goobo qarniyadii dhexe ah oo Soomaaliland ku yaal, ayaa sheegay in goobahaas badanaa aanay lahayn derbiyo difaac. Chekroun waxay xustay in goobaha Soomaaliland inta badan aan la taariikheyn, halka magaalooyinka Ifat, sida Nora, ay lahaayeen derbiyo adag oo u jeeda boqortooyada Masiixiga (bb. 38–39).