Abasa (Darbiyah Kola): magaalo qarniyadii dhexe ku taalay Awdal iyo deriskeeda Xasadinle iyo Iskudarka

Kooban

Abasa waa mid ka mid ah qiyaastii 20 goobood oo magaalooyin qarniyadii dhexe ah oo laga yaqaan galbeedka Soomaaliland iyo qaybta Itoobiya ee la deriska ah. Waxay qiyaastii 9 km koonfur-bari ka xigtaa tuulada Boon, qiyaastii 20 km waqooyina ka xigtaa Boorama (Borama), iyadoo u dhow xadka Itoobiya. Ku dhawaad wax kasta oo boggan ku jira waxay ka yimaadeen hal daraasad, oo isku keentay sahan 2018 ay samaysay Machadka Cilmiga Hiddaha (Incipit) ee Golaha Cilmi-baarista Qaranka Isbeyn, alaabta iyo sawirrada A. T. Curle uu 1930-meeyadii siiyay Matxafka Ingiriiska (British Museum), iyo khariidado hore (de Torres Rodríguez, "Kola's Kingdom: The Territory of Abasa (Western Somaliland) during the Medieval Period", International Journal of Historical Archaeology 28, 2024, bb. 545–575, si furan loo heli karo). Magaalooyinka kale ee burburay ee gobolka, eeg Magaalooyinka burburay ee gudaha Soomaaliyeed.

"Qalcaddii Kola" ee Burton, 1854

Isagoo u socda Harar, Richard Burton wuxuu raacay dooxada Abasa, wuxuuna sharraxay magaalo burbursan:

"Kani waa goobtii Darbiyah Kola,—Qalcaddii Kola,—oo loogu magac daray boqoraddeedii Galla ahayd. Waxaa la yiraahdaa magaaladan iyo deriskeeda Aububah waxay u dagaallameen sidii bisadaha qaarkood ee Kilkenny ilaa ay labaduba 'wada cunmeen:' Gudabirsi (Gadabuursi) waxay dhacdadaas ku beegeen xilligii awoowayaashood weli degganaayeen Bulaxaar (Bulhar) oo xeebta ku taal,—qiyaastii 300 sano ka hor… Masaajidku waa dhisme weyn oo saqaf la' oo ay ku jiraan laba iyo toban tiir oo afargeesle ah oo dhagax qallafsan laga dhisay… mil iyo bar oo dherer ah wax walba waxay ahaayeen burbur—burbur—burbur."

(Burton, First Footsteps in East Africa, sida uu u soo xigtay de Torres Rodríguez 2024, bb. 549–550; "Galla" waa magac hore oo dibadda laga bixiyay Oromada, oo hadda loo arko mid aflagaaddo ah, sida de Torres ku xusay b. 545.)

Magaca Darbiyah Kola hadda dadka deegaanku ma isticmaalaan. De Torres wuxuu qorayaa in khariidad Talyaani ah oo 1894 ay aaggan ku calaamadisay "Darbija-Cola", khariidad Ingiriis ah oo 1926-na "Darbiya Kola", halka khariidadaha xuduudaha Ingiriiska ee 1930-meeyadii ay "burbur" ku calaamadeeyeen magaca Abasa, oo tan iyo markaas la isticmaalo. Isagoo ku tiirsan khariidadaha iyo sharraxaadda Burton, wuxuu Abasa u aqoonsaday Darbiyah Kola (b. 550).

Yaa booqday

A. T. Curle, bartamihii 1930-meeyadii, oo sarkaal ka ahaa guddiga xuduudaha Ingiriiska iyo Itoobiya. Wuxuu sharraxay masaajidka weyn, wuxuu sawiray mixraabkiisa ka hor intaanu dumin, wuxuuna ku qiyaasay qiyaastii 200 oo guri. Sawirradiisa iyo waxyaabihii uu helay waxay yaallaan Matxafka Ingiriiska (bb. 546, 550).
Socdaalkii Soofiyeeti–Soomaaliyeed, 1971, iyo Neville Chittick, 1975, oo sawiray qorshihii ugu horreeyay ee masaajidka, qorayna in qaansada mixraabku dhacday (bb. 550, 552).
Fauvelle-Aymar iyo Hirsch, 2001, oo diiwaan geliyay sida goobtu u sii xumaanaysay, waxayna maqleen goob labaad oo isla magacaas leh (b. 550).
Kooxda Incipit, 2018, oo masaajidka weyn ku sawirtay diyaarad aan duuliye lahayn (drone), gudihiisana ka qoday hal god tijaabo ah oo yar (b. 552).

Magaalada

De Torres wuxuu goobta u sharraxay sidan (bb. 549–553):

Baaxadda. 56.5 hektar oo ku taal dooxo 2 km koonfur ka xigta webiga Abasa. Kooxdu waxay diiwaan gelisay 97 guri, waxayna u malaynaysaa in tirada guud ay ku dhowdahay 200-ka Curle. Guryuhu waa kala firirsan yihiin, mana jirto calaamad muujinaysa qorshe waddooyin.
Guryaha. Waa leydi ama afargeesle, inta badan 20 ilaa 40 mitir oo laba jibbaaran, waxayna leeyihiin laba ama saddex qol. Darbiyadu waa dhagxaan siman oo dhoobo lagu dhex dhigay, qaarkoodna weli waxay taagan yihiin qiyaastii 1.5 mitir oo dherer ah.
Masaajidka weyn. 18 x 17 mitir, wuxuu ku yaal geeska bari ee magaalada, ma aha bartamaha. Wuxuu leeyahay 12 tiir oo saddex saf ah, oo wareegsan ama iskutallaab u eg, ma aha afargeeslihii Burton sharraxay, waxaana lagu dhex dhigay alwaax. Mixraabkiisa, oo hadda dumay, wuxuu 2 mitir ka soo baxayay darbiga qiblada. Ma lahayn munaarad iyo minbar toona, taas oo de Torres xusay inay sidoo kale ka maqan yihiin masaajiddada kale ee qarniyadii dhexe ee Soomaaliland marka laga reebo Saylac (Zeila). Darbi ka hooseeya oo ku wareegsan ayaa malaha xidhay barxad.
Godka tijaabada. Wuxuu gaaray dhagaxa salka ah ee la simay ee masaajidka lagu dhisay. Dhisme ka da' weyn hoostiisa lagama helin, waxa kaliya ee la helayna waxay ahayd jajab jijin naxaas ah.
Masaajid labaad oo ka yar, gudihiisu yahay 4.1 x 3.8 mitir, oo ku yaal dhinaca ugu bari ee goobta (b. 555).
Dhisme weyn oo qiyaastii 300 mitir oo laba jibbaaran ah, oo ka shisheeya togga dhinaca galbeed, kana galitaankiisu yahay marin dhagax ah oo qalloocan. Waxba lagama helin. De Torres wuxuu taxay dhowr adeegsi oo suurtagal ah, oo ay ka mid yihiin qalcad, guriga sheekh deegaanka, xarun ganacsi ama xabsi, wuxuuna u arkaa inay u badan tahay dhisme dadweyne (bb. 555–557).
Laba qabuuro (b. 558). Tan waqooyi waxaa ku jira oo keliya xabaalo Muslim oo dhagxaan siman lagu dahaadhay oo u jeeda Makka, nooca laga helo Fardowsa iyo goobaha kale ee qarniyadii dhexe. Tan koonfur-galbeed inta badan waa xabaalo lagu calaamadeeyay saf dhagxaan siman oo yaryar, sidoo kale waxaa ku jira taallooyin yaryar oo dhagxaan ah oo korkooda laba dhagax ku yaallaan oo calaamadeeya madaxa iyo cagaha.

Waxyaabaha la helay

Curle wuxuu diiwaan geliyay celadon (dhoobo cagaaran oo Shiinaha ah), jajab ka mid ah dhoobada Ming ee Shiinaha (porcelain), dhagxaan wax lagu tumo iyo fallaar bir ah. Chittick wuxuu dheryaha Islaamiga iyo kuwa Shiinaha ku taariikheeyay qarniyadii 15aad iyo 16aad (b. 560). 2018 kooxdu waxay heshay alaab aad u yar oo dibadda laga keenay: hal jajab celadon ah, hal jajab "speckled ware" (dheri dhibco leh), hal gabal fritware buluug iyo cad ah, laba jajab oo dheryaha cadcad ee kareemka u eg ee Yemen ah, siddeed alleelo (cowrie) oo daloolsan iyo waxyaabo laga sameeyay dhagax jilicsan. De Torres wuxuu "speckled ware" ugu yeeraa nooc "fossil type" (calaamad taariikheed) u ah xilligii Cadal, kooxdanna wuxuu ku taariikheeyay qarniyadii 15aad–16aad (bb. 560–562). Dheryaha intooda badan waxay ahaayeen kuwo deegaanka gacanta lagu sameeyay, dhagxaanta wax lagu shiidona goobta oo dhan ayay ku firirsanaayeen, taas oo uu u arko calaamad muujinaysa in beeruhu muhiim ahaayeen (b. 562).

Labada goobood ee deriska ah

Xasadinle (Hasadinle), oo qiyaastii 6 km u jirta Abasa, kana shisheysa buuraha Wenole, una dhow webiga Okholale. Curle wuxuu ugu yeeray goob yar, laakiin 2018 kooxdu waxay heshay tuulo qiyaastii 60 guri ah oo ku fidsan 11 hektar, iyo masaajid 11 x 13 mitir ah oo leh afar tiir oo afargeesle ah oo aan Curle diiwaan gelin. Wareegyo dhagax ah oo halkaas yaal ayaa laga yaabaa inay ahaayeen salal lagu kaydiyo cawska, maadaama dadka deegaanku weli sidaas u isticmaalaan. Laba jajab oo la dhalaaliyay ayaa u badan inay ka yimaadeen buuraleyda waqooyiga Itoobiya (bb. 563–566).
Iskudarka Dayeergalka Kifiile, oo qiyaastii 8 km waqooyi ka xigta Abasa, oo Waaxda Qadiimiga ee Soomaaliland u taqaanno "Abasa 2". Kooxdu waxay isticmaashay magaca deegaanka, oo ay u tarjuntay "buurta ay daayeerradu ku kulmaan". Waa tuulo yar oo qiyaastii 20 guri oo yaryar ah oo ku taal 1 hektar, leh masaajid 9 x 6 mitir ah oo ku yaal waddo gaaban oo L u qaabaysan, ceel ka qoto dheer 10 mitir iyo qalooc webi hore oo u dhow oo weli maanta la beero. Badh dhagax daloolsan, oo de Torres u arko culayskii ul wax lagu qodo, ayaa ah kii ugu horreeyay ee goob qadiimi ah laga helo Soomaaliland (bb. 567–569).

Sida de Torres u fasirayo goobaha

Beer, ma aha ganacsi fog. Goobuhu waxay ku yaallaan waddo xeebta ka timaada oo u socota Harar, laakiin de Torres wuxuu xusay in warbixinnadii qarnigii 19aad ay waddadii ugu weyneyd ee safarrada (kaaraamaanka) dhigeen galbeed sii ah, oo marta meesha hadda Jabuuti (Djibouti) ah, iyo in alaabta dibadda laga keenay ee Abasa ay aad uga yar tahay tan Fardowsa. Wuxuu soo jeedinayaa in beeruhu ahaayeen hawsha ugu weyn (bb. 548–549).
Hal dhaqan oo la wadaago. Dheryaha, habka dhismaha iyo qaabka masaajidka oo saddexda goobood ka isku mid ah ayaa isaga u muujinaya "aqoonsi wadaag ah" oo gobolka ka jiray qarniyadii 15aad iyo 16aad, xilligii saldanadda Barr Sacad ad-Diin (Barr Sa'd al-Din). Wuxuu xusay in masaajiddada galbeedka Soomaaliland qaabkoodu ka duwan yahay masaajiddadii qarniyadii dhexe ee Shewa iyo gobolka Harar (bb. 569–572).
Yaa halkaas degganaa. Wuxuu qorayaa inay "aan caddayn cidda ay ahaayeen, xagga qowmiyadda, dadkii degganaa", maadaama qoraallada Carabtu ay Soomaalida ku tilmaameen reer guuraa ka duwan dadka saldanadda. Wuxuu goobaha agtooda ka helay taallooyin dhagax oo yar, oo ah sida caadiga ah xabaalaha reer guuraaga (bb. 571–572).
Sheekada Kola. Wuxuu sheekada ku xiray hiddaha Soomaalida ee ku saabsan taliyayaal loogu yeeri jiray "Galla" oo ay ka adkaadeen awliyo Muslim ah, sida sheekada Aw Barkhadle. Aw Booba (Aw Boba), magaalada Burton u sheegay inay cadow u ahayd Kola, waxay sidaa magaca nin awliya ah oo farcankiisu, sida de Torres qoray isagoo soo xiganaya Stenhouse iyo Pankhurst, u dagaallamay Imaam Axmed (Imam Ahmad) qarnigii 16aad. Wuxuu soo jeedinayaa in sheekadu ay isku dari karto u fidistii Soomaalida ee dhanka galbeed iyo imaatinkii Islaamka (bb. 572–573).
Dhammaadka. Ma uusan helin calaamad burbur ah, wuxuuna soo jeedinayaa in magaalooyinka si tartiib ah looga guuray kadib markii saldanaddu kala jabtay dabayaaqadii qarnigii 16aad (b. 573).