Saylac (Zeila) hore iyo masjidka Qiblatayn: xeebta waqooyi ka hor 1300

Si kooban

Saylac (Zeila) waxay ku taal xeeb hoose oo ka tirsan Awdal, qiyaastii 80 mayl u jirta marinka Baab al-Mandab (Bab el-Mandeb) (Schoff, The Periplus of the Erythraean Sea, 1912, faallooyinka b. 74). Waxay ahayd dekedda Soomaalida ee ugu dhow Jasiiradda Carabta, iyo albaabka badda ee waddooyinka ganacsiga ee gala buuraleyda Itoobiya. Boggani wuxuu soo koobayaa waxa laga diiwaangeliyay Saylac ka hor 1300. Booqashadii Ibnu Batuuta (Ibn Battuta) ee 1331 iyo warbixinnadii ka dambeeyay waxay ku jiraan magaalooyinka xeebta Soomaalida, 1331–1586.

Daraasadda casriga ah ee ugu buuxda ee Saylac hore waa cutub ay qoreen taariikhyahanno iyo qadiimiga-baarayaal Faransiis ah: François-Xavier Fauvelle-Aymar, Bertrand Hirsch, Régis Bernard iyo Frédéric Champagne. Waxay magaalada sahamiyeen 2001, waxayna dib u akhriyeen il kasta oo Carabi ah oo ka hadashay, laga bilaabo qarnigii 9aad ilaa qarnigii 15aad (Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale, "Le port de Zeyla et son arrière-pays au Moyen Âge", gudaha Espaces musulmans de la Corne de l'Afrique au Moyen Âge, Centre français des études éthiopiennes, 2011; xigashooyinka laga soo qaatay halkan waxaa laga tarjumay Faransiis).

Avalites qarnigii 1aad

Buugga Periplus of the Erythraean Sea wuxuu Avalites ku sheegay tan ugu horreysa magaalooyinka suuqyada Barbarta ee "dhinaca fog", tan ay ka gaaban tahay tallaabadu ee Jasiiradda Carabta. Waxay ahayd "magaalo suuq yar ah… oo lagu gaaro doonyo iyo raraf". Waxaa la keeni jiray quraarad, casiir canab, maro "loo sameeyay Barbarta", sarreen, khamri iyo qasdiir, waxaana laga dhoofin jiray "xawaash, fool-maroodi yar, qolof diin, iyo malmal aad u yar, laakiin ka fiican kuwa kale". Dadkeedu mararka qaarkood iyagaa badeecadaha ku qaadi jiray raraf, una gudbin jiray marinka ilaa Ocelis iyo Muza ee Jasiiradda Carabta (Schoff 1912, §7, b. 25).

Schoff wuxuu Avalites la mid yiraahdaa Saylac, wuxuuna xusay in "magaca hore uu ku sii jiro tuulada Abalit, oo ku taal xeebta waqooyi ee gacanka" (isla ishaas, faallooyinka b. 74). Fauvelle-Aymar iyo saaxiibbadiis waxay qoreen in "qorayaal qaar" ay Avalites dhigaan Saylac. Koox uu hoggaaminayay Neville Chittick ayaa goobtii hore raadisay 1975, mana helin (Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale 2011, §§2, 6). Eeg dekedaha Soomaalida ee Periplus.

Xusyadii ugu horreeyay ee Carabiga, dabayaaqadii 800-meeyadii iyo 900-meeyadii

Al-Yacquubi, dabayaaqadii 800-meeyadii. Buuggiisa Kitab al-buldan wuxuu "Zaylac oo ku taal gobolka Mandab" ku daray afar meelood oo ku yaal xeebta Afrika ee ka soo horjeedda Yemen. Kani waa xuska ugu da'da weyn ee la og yahay ee magaalada magaceeda lagu sheego.
Al-Seyraafi, qiyaastii 916. Baddu waxay "taabataa Zaylac, halkaas oo laga helo cambar iyo qolof diin".
Al-Istakhri, 932–950, iyo Ibnu Xawqal (dhintay 988). Xeebta ka soo horjeedda Cadan "waxaa ku taal meel la yiraahdo Zaylac, oo ah deked laga raaco Xijaas iyo Yemen". Foox, harag dhibco leh iyo inta badan haragga loo jilciyo kabaha Yemen halkaas ayay ka yimaadaan. Ibnu Xawqal wuxuu Saylac ka dhigay lix maalmood oo badda lagu maro Dahlak.
Al-Mascuudi, dib loo eegay 956. Wuxuu Gacanka Cadmeed ugu yeeraa al-Khalij al-Barbari, "gacanka Barbarta", oo dhererkiisu yahay 500 mayl. Wuxuu Saylac, Dahlak iyo Badic ku tiriyay magaalooyin xeebeed oo "Muslimiin ay degan yihiin, hase ahaatee cashuur siiya dadka deegaanka", wuxuuna sheegay in gobolku dhoofiyo harag shabeel, "kuwa ugu waaweyn uguna quruxda badan ee kooraha", iyo qolof diin oo shanlooyin laga sameeyo.
Al-Muqaddasi (dhintay 985) wuxuu qoray in addoommadii la dhufaanay ee lagu iibin jiray Cadan ay ahaayeen "Barbarta".

Kuwaas oo dhan waxaa lagu soo xigtay laguna falanqeeyay Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale 2011, §§53–62.

Yaa maxay ka yiri Saylac 900-meeyadii.

Aqoonyahanka Talyaaniga ah Carlo Conti Rossini iyo taariikhyahanka Joseph Cuoq waxay qoraalladan u fasireen inay muujinayaan in Saylac ay hoos timid boqortooyadii Masiixiga ahayd ee Itoobiya qarniyadii 10aad iyo 11aad. J. S. Trimingham wuxuu qoray in Ibnu Xawqal leeyahay "Zaylac waxay gacanta ku jirtay Masiixiyiinta Xabashida".
Fauvelle-Aymar iyo saaxiibbadiis waxay ku doodaan in taasi tahay akhris khaldan. Sida ay qabaan, juqraafiyeyaashu ereyga Xabasha waxay u adeegsadaan gobolka oo dhan, ee uma adeegsadaan boqortooyada Masiixiga ah. Waxay qoreen in dekeddu ay u badan tahay inay ahayd "mid ka madax-bannaan awood kasta oo Masiixi ah". Waxay la barbardhigeen magaalooyinkii ugu horreeyay ee Sawaaxiliga: siyaasad ahaan madax-bannaan, ganacsato Muslimiin ahina ay ku dhex nool yihiin dad aan weli Muslimiin noqon. Waxay xuseen in alaab kasta oo dhoofin ah oo qorayaashii qarnigii 10aad magacaabeen ay ahayd wax deegaanka ka soo baxa, ama xeebta ama gudaha u dhow (§§63–74).

Al-Idriisi, 1154, iyo su'aasha "Zalegh"

Al-Idriisi wuxuu juqraafiyadiisa adduunka ku qoray qasriga Boqor Roger II ee Sisili (Sicily), wuxuuna dhammeeyay 1154. Isaga laftiisu uma safrin Badda Cas; Charles Guillain wuxuu ka digay in Idriisi "uusan Bariga u dhaafin xeebaha Badda Dhexe" (Guillain, Documents sur l'histoire… de l'Afrique orientale, qaybta 1, 1856, b. 192). Waxaa halkan laga tarjumay tarjumaddii Faransiiska ee P. A. Jaubert ee 1836 (Géographie d'Édrisi, mug. 1, bb. 39–41):

"Zalegh waxay ku taal xeebta badda cusbada leh, oo ku biirta badda Qulzum [Badda Cas]… Zalegh ilaa xeebta Yemen waa si sax ah 300 mayl. Zalegh waa magaalo yar laakiin dad badan leh. Socdaalayaal shisheeye oo badan ayaa halkaas lagu arkaa, maxaa yeelay inta badan maraakiibta Qulzum halkaas ayay ku soo xirtaan, iyagoo wada noocyada kala duwan ee badeecadaha ku habboon Xabashida. Waxa la dhoofiyo waa addoommo iyo lacag (fiddo). Dahabka, wuu yar yahay. Dadka deegaanku… waxay xirtaan dhar suuf iyo cudbi ah."

Meel kale oo isla buuggaas ah, Idriisi wuxuu Zalegh ugu yeeray "magaalo ku taal xeebta Badda Cas" oo ganacsatadeedu gudaha kala ganacsan jireen magaalo la yiraahdo Markata (isla ishaas, b. 37).

Yaa maxay yiri. Tan iyo Conti Rossini, faallo-bixiyeyaashu Zalegh-ta Idriisi waxay u akhriyeen Saylac. Fauvelle-Aymar iyo saaxiibbadiis waxay tilmaameen in Idriisi uusan magacaabin deked kale oo ku taal xeebta Afrika ee Badda Cas inta u dhexeysa marinka iyo Caydhaab, iyo inuu Zalegh ku xiray caasimad gudaha ah oo tilmaamaysa buuraleyda waqooyiga Itoobiya. Waxay ku doodaan in qoraalkaas "aan loo qaadan karin sharraxaad la hubo oo ku saabsan dekedda Saylac". Waxaa laga yaabaa inuu sharraxayo deked Badda Cas ku taal sida Musawac (Massawa) ama Dahlak, ama inuu isku daray faahfaahin Saylac iyo deked noocaas ah. Waxay soo jeediyeen dekeddii hore ee Aksum ee Adulis, oo weli loo yaqaan Zulla, inay tahay mid ka mid ah meelaha suurtagalka ah. Waxay ku soo gabagabeeyeen in qarnigii 10aad kadib "dekedda Saylac ay ka baxdo indhaha ilaha Carabiga qarniyadii 11aad iyo 12aad" (Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale 2011, §§75–78).

Saylac 1200-meeyadii: deked Muslim ah

Abu Xaamid al-Gharnaadi, qiyaastii 1162, wuxuu dadka Saylac ku tilmaamay "kuwa ugu wanaagsan Suudaanta… waa Muslimiin, way soomaan, way tukadaan, sannad walbana Xajka Makka ayay lugeeyaan". Fauvelle-Aymar iyo saaxiibbadiis waxay qoraalkan u arkaan mid khayaali badan oo aan lagu tiirsanaan karin (§79).
Yaaquut (dhintay 1229), qaamuuskiisa meelaha: Saylac waa "tuulo ku taal xeebta badda, gobolka dhulka Xabashida", dadkeeduna "waa Muslimiin" (§80).
Ibnu Saciid (qarnigii 13aad): "Magaalooyinka Xabashida waxaa ka mid ah Zaylac, oo dadkeedu Muslimiin yihiin: waxay doonyo u kireeyaan xujaajta, waxayna aadaan Cadan iyo Zabiid." Waa deked "lagu soo dego laguna raaco", laga dhoofiyo addoommo (§81).
Abul-Fidaa (1273–1331) wuxuu sharraxay magaalo "ku taal salka gacan, bannaan dhexdiis", aad u kulul, biyaha ceelasheeduna wasakh yihiin, "beero iyo midho midna lahayn", "magaalo yar oo le'eg Caydhaab". "Shiikhyo qaar ayaa xukuma khilaafaadka dhex mara dadka deegaanka. Ganacsatadu shiikhyada ayay la degaan, martiqaadna way ka helaan; iyaga ayay wax la iibsadaan wax ka iibiyaan" (tarjumaddii Reinaud, 1848, oo lagu soo xigtay Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale 2011, §83).
Al-Mufaddal, taariikhyahan Qibdi ah oo wax qoray ka hor 1358, isagoo ka hadlaya dhacdooyinkii 1270-meeyadii: "Dadka Zaylac iyo qabiilooyinkoodu boqorro ma leh, laakiin waxay u qaybsan yihiin toddoba qabiil. Dadkani waa Muslimiin. Imaamyadoodu khudbadda Jimcaha waxay ku akhriyaan magaca toddobadooda madax." Markii boqorka Yemen uu dhagxaan Cadan ka soo diray si masjid weyn looga dhiso Saylac, si khudbadda loogu akhriyo magaciisa, "tiro ka mid ah qabiilka Zaylac ayaa dhagxaanta qaatay oo badda ku tuuray". Boqorku aargoosi ahaan wuxuu markabkoodii Cadan ku haystay sannad dhan (§§84–85).

Fauvelle-Aymar iyo saaxiibbadiis waxay ilahan si wadajir ah u akhriyeen, iyagoo u arka inay sharraxayaan, dabayaaqadii 1200-meeyadii, magaalo Muslim ah oo madax-bannaan oo aan lahayn hoggaamiye keliya, oo ay maamulaan shiikhyo iyo toddoba madax. Waxay ahayd mid xoog u leh inay diiddo gacan-ku-haynta Yemen, weli kamana mid ahayn Ifat (§85). Qiyaastii 1330, qoraaga Masaari ah ee al-Cumari wuxuu leeyahay boqorka Ifat "wuxuu xukumaa Zaylac" (§91).

Goorma ayay Saylac Muslim noqotay? Yaa maxay yiri

Taariikhda afka ah ee Saylac waxay leedahay masjidka Qiblatayn waa "mid ka mid ah masaajidda ugu horreeya, ama xataa masjidka ugu horreeya, Afrika inteeda ka hooseysa Saxaraha", iyo in "qoyska Nabiga (NNKH) ay Saylac soo mareen iyagoo u socda Aksum" qarnigii 7aad (Mire 2015, African Archaeological Review 32, oo soo xiganaya Trimingham, Islam in Ethiopia, 1952, bb. 44–46).
Abebe Kifleyesus (2006) iyo qaar kale oo badan waxay qoreen in Islaamku gudaha ku faafay "laga soo bilaabo labadaba xeebaha jasiiradaha Dahlak iyo Saylac, qeybtii labaad ee qarnigii 7aad" (lagu soo xigtay Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale 2011, qoraal-hoosaadka 104).
Fauvelle-Aymar iyo saaxiibbadiis waxay ilaha qoraalka ah ka soo saareen in Saylac ay Muslim noqotay "dabayaaqadii qarnigii 12aad ugu horrayn, ama xataa horraantii qarnigii 13aad". Waxay xuseen sheeko ku jirta buugga Ibnu al-Mujaawir ee Ta'rikh al-Mustabsir, oo la qoray wax yar kadib 1229, oo sheegaysa in Banu Maajid, oo laga soo saaray Yemen 1159, ay qayb ka mid ahi degtay Muqdisho (Mogadishu), qayb kalena Saylac (§86 iyo qoraal-hoosaadka 103, oo soo xiganaya Trimingham 1975, b. 124).

Dhinaca diinta ee sida Islaamku u soo gaaray Soomaalida, oo ay ku jirto hijradii koowaad ee Aksum, waxay ku jirtaa Sida Islaamku u soo gaaray Soomaalida.

Masjidka Qiblatayn iyo qodistii 2001

Burburka Saylac waxaa ka mid ah Masjidka Qiblatayn (Masjid al-Qiblatayn), "masjidka labada qibla". Dadka deegaanku waxay ku tilmaamaan masjidka ugu da'da weyn magaalada. Sheekadu waxay leedahay wuxuu lahaa laba mixraab, mid u jeeda Makka iyo mid u jeeda Qudus (Jerusalem), oo ahayd jihada ay Muslimiintii ugu horreeyay u tukan jireen (Mire 2015; Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale 2011, §13).

Abriil 2001 kooxda Faransiisku waxay sawir-khariidadeed ka sameeyeen magaalada oo baaxaddeedu tahay 50 hektar, waxay nadiifiyeen dusha masjidka, waxayna qodeen god tijaabo ah (Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale 2011, §§38–48):

Masjidka. Waxaa taagnaa oo keliya derbiga waqooyi (qiblada) iyo mixraabkiisa. Waxay heleen laba marxaladood oo dhismo: hool salaadeed hore oo laga dhisay dhagax-nuurad shacaab ah, iyo ballaarin dambe oo galbeed u fidday oo leh laba qol, ceel iyo biyo-mareen. Sagxadaha dambe waxay ka dul saaran yihiin 1.2 mitir oo burbur ah oo ka hadhay dhismo ka da' weyn, "oo noqon kara masjid ka horreeyay". Mixraab labaad ma aysan helin. Waxay soo jeediyeen in xusuusta magaalada ee "laba mixraab" ay ka imaan karto laba masjid oo goobta isku xigxigay, waxayna tan ugu yeereen "fikrad keliya".
Godka. God 2.1 mitir dherer ahaa oo laga qoday 50 mitir bari ka xigta masjidka ayaa lakabyada hoose ka helay dhismayaal dhoobo ah, oo leh dheryo cas oo deegaanka laga sameeyay oo keliya. Dheryaha dibadda laga keenay waxay ka muuqdaan lakabyada sare oo keliya. Kuwa ugu da'da weyn waxay ahaayeen dheryaha Yemen ee "madow-ku-huruud" ah ee bartamihii qarnigii 13aad ilaa bartamihii qarnigii 14aad. Qorayaashu waxay ka digeen in wax badan laga dhex akhriyo god yar oo keliya.
Agagaarka Saylac. Kooxdu waxay booqatay jasiiradda Sacadadiin (Saad Din), oo 8 km badda u jirta, halkaas oo Richard Burton iyo sarkaalkii Ingiriiska ahaa A. T. Curle ay burbur ku arkeen, iyo qabuuro la yiraahdo Awdal oo qiyaastii 20 km koonfur-bari u jira. Waxaa loo sheegay magaalo burbursan oo la yiraahdo Ina Dini oo 3–4 km koonfur ka xigta Saylac, laakiin ma aysan booqan karin maxaa yeelay waxaa la sheegay in goobta miinooyin lagu aasay.

Xaaladda masjidka. Sacda Mire (Sada Mire), oo madax ka ahayd Waaxda Qadiimiga ee Soomaaliland, waxay diiwaangelisay in goobta "ay soo gaartay burbur badan oo ka yimid qodis iyo aasaaska oo bannaanka loo dhigay, iyadoon la ilaalin lana qorin warbixin ilaalin". Qiimayntii ugu horreysay waxay ahayd warbixin 2007 uu UNESCO u gudbiyay qadiimiga-baaraha George Abungu (Mire 2015). Magaalada burbursan waxaa kaloo ku yaal qabriga Sheekh Ibraahim Saylici, oo sheekooyinka deegaanku ku tilmaamaan inuu aasaasay Saylac (isla ilahaas).

"Dalka Saylac"

Al-Cumari, oo wax qoray qiyaastii 1330, wuxuu leeyahay "kani waa dalka Masar iyo Shaam loogu yeero dalka Zaylac; hase ahaatee waa mid keliya oo ka mid ah magaalooyinkooda badda ku yaal… oo magaceeda la siiyay dalka oo dhan" (lagu soo xigtay Fauvelle-Aymar iyo kuwa kale 2011, §91). Qarni kadib, taariikhyahankii Masaariga ahaa ee al-Maqriisi wuxuu "gobolka Saylac" u adeegsaday dhulalka Muslimka ee Geeska oo dhan. Wuxuu qoray in uu "magaciisa ka qaatay magaalada Zaylac oo ku taal jasiirad-badeed", in dhererkiisu ahaa qiyaastii laba bilood oo socod ah, iyo inuu u qaybsanaa toddoba boqortooyo: Awfat (Ifat), Dawaro, Arababni, Hadiya, Sharkha, Bali iyo Dara (al-Maqriisi, tarj. Rinck, Historia regum Islamiticorum in Abyssinia, 1790, b. 10). Eeg Saldanadda Shewa iyo aasaaskii Ifat.

Saylac oo ku jirta diiwaannada Shiinaha

Sarkaalkii boqortooyada Song ee Zhao Rugua wuxuu 1225 qoray in dalka Pi-p'a-lo, oo ah xeebta Berbera, uu "leeyahay afar magaalo". Turjubaannadiisu waxay soo jeediyeen inay u badan tahay inay ahaayeen Berbera, Saylac, Muqdisho iyo, laga yaabee, Baraawe (Barawa) (Hirth iyo Rockhill, Chau Ju-kua, 1911, bb. 128–129). Eeg diiwaannada Shiinaha ee xeebta Soomaalida.