Diiwaannada Shiinaha ee xeebta Soomaalida, 800-meeyadii ilaa 1200-meeyadii: Po-pa-li, Pi-p'a-lo iyo Chung-li

Si kooban

Qorayaasha Shiinuhu waxay xeebta Soomaalida garanayeen qarniyo ka hor intaan reer Yurub midkoodna si faahfaahsan wax uga qorin. Warkoodu wuxuu ka iman jiray badmaaxiin iyo ganacsato Carab iyo Faaris ah oo joogay dekedaha koonfurta Shiinaha. Labada qoraal ee ugu muhiimsan waxaa qoray Duan Chengshi (badhtamihii 800-meeyadii) iyo Zhao Rugua (1225). Labadaba waxaa Ingiriis u turjumay Friedrich Hirth iyo W. W. Rockhill sannadkii 1911; xigashooyinka hoose waxaa laga soo qaatay daabacaaddaas, waxaana loo turjumay Af-Soomaali (Hirth iyo Rockhill, Chau Ju-kua, 1911).

Po-pa-li: Duan Chengshi, badhtamihii 800-meeyadii

Duan Chengshi wuxuu ahaa sarkaal iyo qoraa xilligii boqortooyadii Tang. Buuggiisa Youyang zazu ("Wax kala duwan oo laga soo ururiyay Youyang"), oo la qoray badhtamihii qarnigii 9aad, ayaa ku jirta sharraxaadda Shiinaha ee ugu horreysa ee la og yahay ee xeebta Soomaalida. Wuxuu ugu yeeray Po-pa-li (Af-Kantoonis Pat-pat-lik). Hirth iyo Rockhill ayaa si buuxda u turjumay (b. 128, faallada 1):

"Dalka Pa-pa-li wuxuu ku yaal Badweynta koonfur-galbeed. Ma cunaan wax hadhuudh ah, hilib bay se cunaan; marar badanna waxay mudaan xidid ka mid ah lo'dooda, dhiigga ayay caano ku qasaan oo ay cunaan iyagoo ceedhin ah. Dhar ma lahan, laakiin dhexda waxay ku duudduubtaan harag ido oo hoos u laalaada oo qariya. Haweenkoodu waa kuwo maqaarkoodu nadiif yahay oo edeb leh. Dadka dalkani waxay maxbuus ka dhigtaan dad ay isku dal yihiin, kuwaas oo ay ka iibiyaan shisheeye qiimo dhowr jeer ka badan inta ay dalkooda ku gadmi lahaayeen. Waxa dalka laga helo waa fool maroodi iyo cadar la yiraahdo a-mo [cambar]."

Wuxuu sharraxay sida ganacsiga loo samayn jiray:

"Marka ganacsatada Po-ssi [Faaris] doonayaan inay dalkan galaan, waxay sameeyaan safar ka kooban dhowr kun oo nin, kadib markay dadka deegaanka hadiyad uga dhigaan maro jeexjeexan, dhammaantood, yar iyo weynba, ayay naftooda mudaan si dhiig uga yimaado, oo dhaar galaan, kadibna alaabtooda ayay kala iibsadaan."

Iyo sida dalku isu difaaci jiray:

"Tan iyo waagii hore dalkani weligiis hoos ma iman quwad shisheeye. Dagaalka waxay waran ahaan u adeegsadaan fool maroodi, feero iyo geesaha lo'da duurjoogta ah, waxay leeyihiin gaashaammo jidhka lagu xirto, iyo qaansooyin iyo fallaaro. Waxay leeyihiin labaatan jeer toban kun oo askari lug ah. Carabtu had iyo jeer way soo weeraraan."

"Labaatan jeer toban kun" waa 200,000. Buugga Cusub ee Tang (Xin Tang shu) ayaa warkan ku celiyay si ka gaaban (Hirth iyo Rockhill, b. 129).

Pi-p'a-lo: Zhao Rugua, 1225

Zhao Rugua wuxuu ka mid ahaa qoyska boqortooyadii Song, wuxuuna ahaa kormeeraha ganacsiga dibadda ee Quanzhou, oo markaas ahayd mid ka mid ah dekedaha ugu mashquulsan adduunka. Sannadkii 1225 wuxuu qoray Zhufan zhi ("Sharraxaadda Dadyowga Shisheeye"). Cutubka 25aad wuxuu ku saabsan yahay Pi-p'a-lo, oo turjumaanadu ku tilmaameen "Berbera, xeebta Soomaalida guud ahaan" (Hirth iyo Rockhill, b. 128–129):

"Dalka Pi-p'a-lo wuxuu leeyahay afar magaalo; meelaha kale dhammaantood waa tuulooyin had iyo jeer isku colaadsan oo dagaallama. Dadku waxay u tukadaan Samada ee uma tukadaan Buddha. Dhulku wuxuu leeyahay geel iyo ido badan, dadkuna waxay ku noolaadaan hilibka iyo caanaha geela iyo moofo la dubay."

"Waxyaabaha kale ee laga helo waa cambar, fool maroodi waaweyn iyo geesaha wiyisha oo waaweyn. Waxaa jira fool maroodi miisaankiisu ka badan yahay boqol catty (miisaan Shiine ah), iyo geesaha wiyisha oo ka miisaan badan toban catty. Dhulku wuxuu kaloo hodan ku yahay putchuck (xidid udgoon), xabagta dareeraha ah ee storax, malmal, iyo qolofta diinka oo aad u qaro weyn, kuwaas oo dalalka kale aad looga doono."

Wuxuu kaloo sharraxay gorayada ("geel-shimbireed"), geriga (tsu-la, oo laga soo qaatay Af-Faaris), iyo dameer-farowga, "nooc baqal ah oo leh xariijimo bunni, cad iyo madow ah", oo dadku ku ugaarsadaan "fallaaro sun leh".

Turjumaanadu waxay soo jeediyeen in afarta magaalo ay "malaha ahaayeen Berbera… Saylac (Zeila)… Magadoxo [Muqdisho (Mogadishu)]… iyo laga yaabee Baraawe (Brawa)", iyo in "dadku u tukadaan Samada" ay ka dhigan tahay in dadka afarta magaalo ahaayeen Muslimiin (b. 129, faallooyinka 1–2).

Chung-li: Zhao Rugua, 1225

Cutubka 27aad wuxuu ku saabsan yahay Chung-li. Hirth iyo Rockhill waxay qoreen in "aan shaki ku jirin… in gobolka loola jeedo uu yahay xeebta Soomaalida, laakiin waxaa ku jiray jasiiradda Soqotra (Socotra)", iyo in "magaalada uu boqorka Chung-li ku noolaa ay si fiican u noqon karto Magadoxo [Muqdisho]" (b. 131–132, faallada 1). Zhao Rugua wuxuu qoray (b. 130–131):

"Dadka dalka Chung-li waxay socdaan madax-qaawan iyo cago-qaawan, waxay isku duubaan maro suuf ah, laakiin kuma dhiirradaan inay xirtaan jaakado, waayo xirashada jaakadaha iyo cimaamadaha waa mudnaan loo gooni yeelay wasiirrada iyo dadka boqorka u dhow. Boqorku wuxuu ku nool yahay guri leben ah oo lagu daboolay jaajuur dhalaalaya, laakiin dadku waxay ku nool yihiin aqallo laga sameeyay caleemaha timirta oo saqafkoodu yahay caws. Cuntadooda maalinlaha ah waa moofo bur ah oo la dubay, iyo caanaha idaha iyo geela. Waxaa jira lo', ido iyo geel aad u badan."

"Dalalka Ta-shi waxaa ka mid ah kan keliya ee soo saara beeyo (foox)."

Ta-shi waa magaca Shiinuhu u yaqaannay dalalka Carabta iyo Muslimiinta. Wuxuu kaloo diiwaangeliyay:

Aaska. Dadka baroorta waxay la iman jireen seefo, waxayna weydiin jireen sida qofka dhintay u dhintay. Haddii qof dilay, "seefahan ayaan ku aarsan doonnaa kii dilay". Haddii geeridu ahayd "doonista Samada, seefahooda ayay tuuraan oo ooyin culus ayay billaabaan."
Nibiriyada. Kalluun waaweyn oo dhintay oo xeebta soo gaadha ayaa saliiddooda loo isticmaali jiray in doonyaha lagu dhejiyo laguna shido laambadaha, lafahoodana loo samayn jiray dhismaha saqafka, albaabbada iyo mooyeyaasha.
Saaxiriinta. Dadku waxay sheegi jireen in qaarkood joojin karaan markab ilaa khilaaf ganacsi la xalliyo; "dowladdu si rasmi ah ayay u mamnuucday dhaqankan."
Buur ama jasiirad ku taal xadka Pi-p'a-lo, "oo wareeggeedu yahay afar kun oo li (cabbir dherer Shiine ah)", oo laga helo xabagta dhiigga masaha (dragon's blood), dacar, qolofta diinka iyo cambar. Turjumaanadu waxay u qaateen inay tahay Soqotra.

Waxa qadiimiga (arkiyolojiga) ku daray

Sada Mire waxay sheegtay in dhoobo-shiidyo Shiine ah oo ka yimid boqortooyooyinkii Yuan (qarnigii 13aad–14aad) iyo Ming laga helay dusha dhulka magaalada burburtay ee Fardowsa oo u dhow Sheekh, iyadoo ay la socdaan weelal dhoobo ah oo Saasaani ah oo ka yimid qarnigii 8aad. Waxay qortay in Shiinuhu gobolkan la ganacsan jiray "laga soo bilaabo boqortooyadii Tang (si dadban)", iyo in xilliyadii Song iyo Yuan Shiinuhu "aqoon aad u faahfaahsan u lahaa meelaha sida Berbera… iyo magaalooyin kale oo koonfurta Soomaalida ah sida Baraawe… iyo Muqdisho", iyadoo ka soo xiganaysa taariikhyahanka Shiinaha ah ee Li Anshan (Mire 2015, African Archaeological Review 32).