Fooxa iyo malmalka: ganacsigii uunsiga ee Soomaalida qadiimka ahaa, Masar ilaa Shiinaha

Kooban

Fooxa iyo malmalku waa xabag la qalajiyay oo geedo laga soo jaro. Fooxu wuxuu ka yimaadaa geedaha Boswellia, malmalkuna geedaha Commiphora, kuwaas oo labaduba ka baxa buuraha qalalan ee waqooyiga Geeska Afrika iyo koonfurta Carabta. Waqtiyadii hore waxaa lagu shidi jiray macbadyada, waxaana loo isticmaali jiray daawo, cadar iyo aas.

Cilmi-baaraha taariikhda qadiimka ah Neville Chittick wuxuu qoray in xabagta udgoon ay ahayd "badeecadda ugu weyn ee ay raadin jireen ganacsatada u imanaysay Geeska Afrika" taariikhda oo dhan (Chittick 1979, International Journal of Nautical Archaeology 8.4, b. 273). Boggani wuxuu isu keenayaa waxa il kasta oo qadiim ahi sheegtay, sida ay isugu xigaan.

Masar: "tuulmooyin xabagta malmalka" ah oo ka yimid Punt, qiyaastii 1470 CH

Maraakiibta Masar waxay uunsi u doonan jireen Dhulka Punt ugu yaraan tan iyo qarnigii 25aad CH (Ciise Hortii). Culimo badan waxay Punt dhigaan dhinaca Afrika ee koonfurta Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, oo ah gobol ay ku jirto waqooyiga Soomaaliya (eeg Dhulka Punt).

Macbadka Boqoradda Hatshepsut ee Deir el-Bahari wuxuu muujinayaa maraakiibteeda oo lagu rarayo "tuulmooyin xabagta malmalka ah, geedo malmal oo cusub… uunsiga ihmut, uunsiga sonter". 31 geed oo malmal ah oo nool ayaa dib loo qaaday si loogu beero ilaaha Amun (Breasted, Ancient Records of Egypt, mug. 2, §§265, 272). Qiyaastii 1150 CH, warqadda Papyrus Harris I waxay diiwaangelisay maraakiib ku soo noqonaysa "malmal badan oo Punt ah, oo tobanaan kun lagu raray, aan la tirin karin" (Breasted, mug. 4, §407).

Qorayaasha Giriigga iyo Roomaanka: "dalka fooxa dhala"

Strabo, qiyaastii 20 CD. Isagoo ka faa'iidaysanaya juqraafiyahankii hore ee Artemidorus, Strabo wuxuu sharraxay xeebta ka shisheysa Baab al-Mandab: ka dib raaska Pytholaus "waxaa la gaaraa dalka fooxa dhala", kadibna dhulal webiyo leh "oo foox ka soo saara webiyada agtooda", iyo "dalka qorfaha dhala", wuxuuna ku dhammaanayaa raaska uu ugu yeero Notu-ceras, "Geeska Koonfureed" (Strabo, Geography 16.4.14, tarj. H. L. Jones, LacusCurtius). Chittick wuxuu xusay in aqoonta Strabo ee xeebtan ay "ku dhammaato gobolka Raas Caseyr (Cape Guardafui)" (Chittick 1979, b. 273).

Buugga Periplus of the Erythraean Sea, qarnigii 1aad CD. Hagahan ganacsatada wuxuu taxayaa waxa deked kasta oo Soomaaliyeed dibadda u dhoofin jirtay (tarjumaadda Schoff, 1912, bb. 25–28):

Avalites (u dhow Saylac): "malmal aad u yar, laakiin ka wanaagsan inta kale."
Malao (Berbera): "malmal, iyo foox yar (kan loo yaqaan dhinaca fog)."
Mundus (Xiis): isla waxaas, iyo "uunsiga la yiraahdo mocrotu."
Mosylon: "qorfe aad u badan", xabag udgoon, mocrotu, foox iyo malmal.
Kaynta Acannae, ee ka shisheysa Mosylon: "halkaas oo keliya laga soo saaro fooxa dhinaca fog, tiro badan iyo tayada ugu wanaagsan."
Suuqa Xawaashka, Raas Caseyr: qorfe shan heer oo magacyo leh, iyo foox.

Magaca Roomaanku u bixiyeen raaska, Aromata, macnihiisu waa "xawaash". W. H. Schoff, turjumaha, wuxuu soo xigtay warqad uu qoray cilmi-baaraha dabiiciga R. E. Drake-Brockman, oo laga qoray Berbera Janaayo 1910: "Geeska Afrika waxaa Roomaanku u yiqiineen regio aromatifera (gobolka udgoonka) sababtoo ah malmalka tirada badan ee laga dhoofin jiray" (Schoff 1912, faallooyinka b. 87).

Schoff wuxuu mocrotu u akhriyay heerka ugu sarreeya ee fooxa, oo la xiriira erayga Carabiga mghairot iyo eray Soomaali ah oo uu u qoray mokhr (isla ishaas, faallooyinka b. 82).

Biizantiin iyo Aksum: "dalka fooxa ee la yiraahdo Barbaria", qarnigii 6aad

Cosmas, ganacsade Giriig ah oo ka yimid Alexandria (Iskandariya) oo Badda Cas maray, wuxuu qiyaastii 550 CD qoray buuggiisa Christian Topography. Wuxuu Geeska ugu yeeraa "dalka fooxa ee la yiraahdo Barbaria, oo ku teedsan badweynta". Wuxuu sharraxay sida ganacsigu u shaqayn jiray (Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, tarj. J. W. McCrindle, 1897, Buugga II, bb. 51–52):

"Gobolka fooxa soo saara wuxuu ku yaal qaybaha soo taagan ee Itoobiya, wuxuuna ku yaal gudaha dalka, laakiin dhinaca kale badweyntaa garaacda. Sidaas darteed dadka Barbaria, oo u dhow, waxay u kacaan gudaha, oo ganacsi la sameeyaan dadka halkaas deggan, waxayna ka soo qaataan noocyo badan oo xawaash ah, foox, qorfe-cassia, calamus iyo badeecooyin kale oo badan, kuwaas oo ay markaas badda u mariyaan Adule, dalka Homerites-ka, Hindiya Fog iyo Faaris."

Adule waxay ahayd dekeddii boqortooyadii Aksum, oo maanta ku taal Eritrea. Homerites-ku waxay ahaayeen Ximyar (Himyarites) ee Yemen. Cosmas wuxuu sidoo kale koobiyeeyay qoraal Giriig ah oo ku yaal Adulis, kaas oo boqor hore oo Aksum ahi ugu faanay duullaanno gaaray "Bariga ilaa dalka fooxa" (isla ishaas, bb. 63–64).

Shiinaha: "kan keliya ee foox soo saara", 1225

Zhao Rugua (Chau Ju-kua), sarkaal kastamka ah oo ka tirsanaa boqortooyadii Song, kana shaqaynayay dekedda Quanzhou, wuxuu 1225 qoray hage ku saabsan dalalka shisheeye iyo badeecadahooda, Zhufan zhi. Wuxuu ka warramay laba dal oo Soomaaliyeed (Hirth iyo Rockhill, Chau Ju-kua, 1911, bb. 128–131):

Pi-p'a-lo (xeebta Berbera): "Dhulku wuxuu sidoo kale hodan ku yahay putchuck, xabagta dareeraha ah ee storax, malmal iyo qolof diin oo aad u qaro weyn, oo dalalka kale aad looga baahan yahay."
Chung-li (xeebta Soomaalida iyo Suqadara/Socotra): "Dalalka Ta-shi [dhulalka Muslimka] waxaa ka mid ah kan keliya ee foox soo saara."

Turjumaanadu waxay ku dareen in "waqtigan xaadirka ah malmalka ugu wanaagsan uu ka yimaado dalka Soomaalida ee u dhow Harar" (isla ishaas, b. 197). Eeg diiwaannada Shiinaha ee xeebta Soomaalida.

Waxa ay raadadka qadiimka ahi ku daraan

Saado Mire (Sada Mire), oo madax ka ahayd Waaxda Taariikhda Qadiimka ah ee Soomaaliland, waxay qortay in fooxa iyo malmalka gobolka "lagu xiri jiray macbadyada ilbaxnimooyin badan oo qadiim ah, oo ay ku jirto Masaaridii hore". Waxay ku tilmaantay xabaalo qadiim ah oo ku yaal Shalcaw oo xeebta Badda Cas ah, oo far Saba ah leh, inay fure u yihiin "ganacsiga fooxa iyo malmalka, oo weli qayb weyn ka ah dhaqaalaha aaggan" (Mire 2015, African Archaeological Review 32).
Waxay xustay in buuraha Shimbiris iyo Daallo ee Sanaag "ay ku yaallaan goobo badan oo taariikh qadiim ah leh, iyagoo sidoo kale qayb ka ahaa ganacsigii uunsiga ee qadiimka ahaa" (isla ishaas).
Xaafuun (Ras Hafun), dooxo ku dhammaata harada xeebta ayaa u horseedda aag "la sheego in laga heli karo malmal tayo wanaagsan" (Chittick 1979, b. 276).