Soomaaliya iyo Somaliland, 1991 ilaa 2026: xaqiiqooyinka

Qoraal Soomaali ah oo hordhac ah. Waxaa hubinaya dad Af-Soomaaliga ku hadla. Haddii aad aragto khalad, isticmaal "Sax boggan".

1960: laba xorriyadood, hal midow

Somaliland-tii Ingiriiska waxay xorriyadda ku qaadatay magaca Dowladda Somaliland 26 Juun 1960 (State of Somaliland). 1 Luulyo 1960 waxay la midowday dhulkii Talyaaniga ee koonfurta, waxaana dhashay Jamhuuriyadda Soomaaliyeed, caasimadduna waxay noqotay Muqdisho.

Aftidii dastuurka midowga ee Juun 1961, dad badan oo waqooyiga ah ma codayn. Ilaa 100,000 oo qof oo waqooyi ah ayaa codeeyay, in ka badan 60% ka mid ahna way diideen. 10 Diseembar 1961 koox saraakiil yaryar ah, oo intooda badan waqooyi ka soo jeeday, ayaa isku dayay inay dib u soo celiyaan xorriyadda Somaliland, iyagoo ku sugnaa Hargeysa iyo Burco. Askar daacad u ahayd dowladda ayaa dhammaysay isku daygaas saacado gudahood (1961 revolt).

1980-meeyadii: dagaalkii waqooyiga

Dhaqdhaqaaqa Wadaniga Soomaaliyeed (SNM) waxaa London lagu aasaasay 6 Abriil 1981, waxaana aasaasay dhowr boqol oo Isaaq ah oo dibadda ku noolaa, si ay meesha uga saaraan dowladdii Siyaad Barre. May 1988 waxay qabsadeen Burco iyo qayb ka mid ah Hargeysa. Ciidamada dowladda ayaa markaas duqeeyay labada magaalo, kuwaas oo inta badan la burburiyay. Maktabadda Koongareeska Mareykanku waxay qiyaastaa in 5,000 Isaaq ah la dilay 27 May ilaa dhammaadka 1988 (qiyaasaha kale aad bay uga badan yihiin), in ka badan 300,000 oo qofna waxay u qaxeen Itoobiya (Library of Congress). Dilalkaas weli waa cabashada aasaasiga ah ee Somaliland.

1991: ku dhawaaqidda

Janaayo 1991 SNM waxay qabsatay Berbera, Hargeysa iyo Burco. Shir weyn oo Burco ka dhacay ayaa markaas buriyay Heshiiskii Midowga 1960, 18 May 1991na wuxuu ku dhawaaqay Jamhuuriyadda Somaliland. Koox kale oo Soomaali ah lalama tashan (Bradbury, 1997).

Waxaa dhisay odayaal, lacag gudaha ah

Shirar odayaal oo ay lahaayeen Isaaq iyo beelo kale oo waqooyi ah ayaa nabadda sameeyay. Shirkii Sheekh ee 1992 iyo shirkii Boorama ee 1993 waxay kalsoonida ku dhiseen xeer, waxaana inta badan bixiyay bulshada lafteeda (Farah iyo Lewis, 1997). 1993 ilaa 1995 dowladdii Cigaal waxay dib u soo noolaysay wasaaradaha, bangi dhexe, lacag, booliis iyo maxkamado, iyadoo kaalmo dibadeed oo yar heshay. Afti 2001 ayaa ansixisay dastuur leh Golaha Guurtida oo ah aqalka sare (Participedia).

Doorashooyinka

Somaliland waxay qabatay doorashooyin "joogto ah, inkastoo inta badan dib loo dhigo" (Responsible Statecraft). Nofeembar 2024 musharraxa mucaaradka, Cabdiraxmaan Cirro, ayaa guuleystay, xukunkuna si nabad ah ayuu u wareegay (Al Jazeera).

Su'aasha aqoonsiga

• Janaayo 2024: heshiis lala galay Itoobiya oo badda u furaya, beddelkeedna ballan aqoonsi ah. Soomaaliya waxay ku tilmaantay "waxba kama jiraan". Baaqii Ankara ee Diseembar 2024 ayaa qaboojiyay khilaafka (ORF).
• 26 Diseembar 2025: Israa'iil ayaa aqoonsatay Somaliland. Soomaaliya, Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, IGAD, OIC iyo kuwo kale way diideen (UN Press). Dalal kale oo badan, oo ay ku jiraan Shiinaha, Masar iyo Turkiga, ayaa sidoo kale diiday (Khaleej Times).

Laba aragtiyood

Dowladda Somaliland waxay leedahay waxay buuxisay shuruudaha dowladnimada tan iyo 1991. Israa'iil waxay xustay in ilaa 35 dal ay aqoonsadeen Somaliland maalmihii yaraa ee xorriyadda Juun 1960. Dowladda federaalka iyo inta badan dalalka waxay qabaan in Somaliland ay qayb ka tahay Soomaaliya sida ku cad midowgii 1960 (UN Press). Labadaba waan soo bandhignay, dhinacna ma qaadanayno.

Hal aragti ma aha gudaha

Bulshooyinka Dhulbahante ee Laascaanood iyo Sool waxay diideen maamulka Hargeysa 2023, waxayna doorteen federaalka, iyagoo sameeyay waxa hadda ah Dowladda Waqooyi Bari (Las Anod conflict). Boorama waxaa ka dhacay mudaaharaadyo Diseembar 2025 (2025 Borama protests).

Halka ay xaaladdu marayso 2026

Somaliland waxay ka baxday wadahadallada dowladda federaalka kadib markii Muqdisho ay aqoonsatay Dowladda Waqooyi Bari Abriil 2025 (Heritage Institute, 2025). Su'aasha midowga ama kala go'a weli way furan tahay.