Xabaalaha qadiimka ah, tiirarka dhagaxa iyo magaalooyinkii dhulka Soomaalida, qiyaastii 2000 CH ilaa 1200 CD

Kooban

Inta badan waxa laga ogyahay dhulka Soomaalida qiyaastii 1200 CD (Ciise Dabadii) ka hor waxay ka yimaadaan dhagxaanta dhulka ku jira: taallooyinka xabaalaha, qabuuraha, tiirarka dhagaxa ee taagan, qoraallada iyo aasaaska magaalooyinka. Goobahan wax aad u yar ayaa la qoday.

Isha ugu weyn waa sahan ay sameeyeen Saado Mire (Sada Mire) iyo shaqaalaha Waaxda Taariikhda Qadiimka ah ee Soomaaliland, oo la daabacay 2015, kana warramay ku dhowaad 100 goob oo aan hore loo sheegin. Mire waxay qortay in "wadarta waxyaabaha qadiimka ah ee hore iyo kuwa dhowaan laga helay Soomaaliland (iyo Soomaaliya)… ay ka badan yihiin 200 goob, oo qaar badan oo ka mid ahi yihiin goobo isku urursan" (Mire 2015, "Mapping the Archaeology of Somaliland: Religion, Art, Script, Time, Urbanism, Trade and Empire", African Archaeological Review 32: 111–136). Haddii aan il kale la magacaabin, xaqiiqooyinka hoose waxay ka yimaadeen maqaalkaas.

Taallooyinka xabaalaha: araweelo

Taallooyinka dhagaxa ee xabaalaha, oo Af-Soomaali lagu yiraahdo araweelooyin, "waxaa laga helaa dalka oo dhan". Meelaha qaarkood waxay u taagan yihiin saf, sida waddada xeebta Badda Cas ee u dhexeysa Xiis (Heis) iyo Maydh ee gobolka Sanaag. Ilaa waqti dhow, iyagu waxay ahaayeen dhismayaasha xabaalaha dhagaxa ah ee keliya ee laga sheego cilmiga taariikhda qadiimka ah ee Soomaalida.

Khatar ayay ku jiraan: dhagax-jarayaasha iibiya dhagaxa dhismaha waxay raadiyaan taallooyinkan "maxaa yeelay waa dhagxaan cabbirkoodu ku habboon yahay dhismaha guryaha deegaanka".

Xiis, xabaal ka kooban in ka badan 300 taallo oo ku fidsan 1,800 m oo xeebta ah, waxaa laga helay alaab Roomaan, Barti (Parthian) iyo Carabta Koonfureed ah oo laga keenay, laga soo bilaabo qarnigii 1aad ilaa 3aad CD (Fernández Fernández, González-Ruibal iyo de Torres 2022). Eeg dekedaha Soomaalida ee buugga Periplus.

Qabuuraha dhagxaanta waaweyn

Sahamintii dhowaan la sameeyay waxay heleen "xabaalo dhagxaan waaweyn ah iyo xabaalo tiirar leh oo aan la tirin karin". Mire waxay ku tirisay taallooyin, tuulmooyin ciid ah, dolmen (qabri dhagxaan waaweyn lagu saqafay), xabaalo marin leh iyo tiirar dhagax ah oo taagan (hawelti, oo ah eray Kushitig ah oo markii dambe ay amaahdeen luqadaha Saami ee Geeska).

Gidheys, oo u dhow Burco, waxay leedahay xabaalo si qurux badan loo dhisay, dhagxaan keli ah oo la qoray iyo xabaalo tiirar leh, iyo xabaalo qaarkood leh qolal aas. Xabaalaha qaarkood waxay dhulka ka sarreeyaan in ka badan 2 m.
Gobolka Saaxil iyo Bustanka (aagga Dhaymoole) waxaa ku yaal qabuuro badan oo wareeg ah ama afargeesood ah oo tiirar taagan leh.
Dadka deegaanku waxay ka sheekeeyaan caadooyin hore oo qofka loo aasi jiray isagoo taagan, fadhiya ama jiifa, iyo xabaalo qaarkood oo lagu sameeyay jirridda geedo waaweyn.

Mire waxay qortay in caadooyinka dhagxaanta waaweyn "ay dib ugu noqon karaan xilligii Neolithic-ga (Da'dii Dhagaxa Cusub)", laakiin in qaar badan ay u muuqdaan inay jireen "qiyaastii kun-sannadkii labaad CH ilaa waqti dhow, iyagoo la jaanqaadayay Islaamka". Waxay xustay "isku ekaansho weyn oo ay la leeyihiin goobaha Itoobiya, waqooyiga Kenya, Jabuuti iyo Eritrea". "Kaliya xilligii Islaamka ayaa ay soo baxday isku-midnimo gaar ah, laakiin wax kasta oo ka horreeyay waxay markhaati u yihiin habab aas oo faahfaahsan oo qaab deegaan leh."

Tiirarka dhagaxa ee la qurxiyay, qiyaastii 1500 CH ilaa 1500 CD

Dhagxaanta xabaalaha ee la qoray lana qurxiyay waxay ahaayeen "caado si ballaaran looga dhaqmi jiray Soomaaliland", in kastoo aan hore loo sheegin ka hor sahamintii dhowaa. Waxay inta badan ku urursan yihiin inta u dhexeysa Sheekh ee Saaxil iyo Burco ee Togdheer.

Naqshadaha waxaa ka mid ah "calaamado qorraxda iyo qaabab joomateri ah, iyo sawirro fudud oo xayawaan ah".
Ximan, oo ku taal degmada Sheekh, waxay leedahay toogag waaweyn oo ay hareereeyaan tiirar la qurxiyay oo dhererkoodu yahay qiyaastii 1 m, kuwaas oo Mire ay ku xirtay "dhaqammo Kushitig ah oo Islaamka ka horreeyay, oo malaha jiray dhowr kun oo sano".
Suuqsade (Xaragotir) waxaa ku yaal taallooyin aad u waaweyn (araweelooyin/maguurto), xabaalo tiirar leh iyo xabaalo qaab iskutallaab leh.
Hayeeti Oodan, oo u dhow Berbera, waxaa ku yaal xabaal lagu calaamadeeyay tiir dhagax ah oo lagu xardhay waxa Mire u akhrido taaj, oo laga yaabo inay tahay xabaashii wadaad diimeed Islaamka ka horreeyay.
Goobo kale: Aw Barkhadle, Gidheys, Nagaagir, Qar-Gebi Haqayo Malaas, Siir, Darayley iyo Bagan.

Mire waxay tiirarka la qurxiyay ku tilmaantay "mid ka mid ah noocyada waxyaabaha qadiimka ah ee Soomaalida ee ugu khatarta badan", sababtoo ah baahida ka timaadda dadka ururiya ee ku sugan UK (Boqortooyada Ingiriiska), Talyaaniga iyo Khaliijka.

Qoraal ka yimid Carabta Koonfureed, qiyaastii qarnigii 9aad CH ilaa qarnigii 3aad CD

Dhowr goob waxaa ku qoran far Saba iyo Ximyar, oo ahayd farta boqortooyooyinkii hore ee Yemen:

Goobaha sawirrada dhagaxa ee Dhagah Nabi Gallay iyo Dhagah Kure, halkaas oo qoraalka u muuqdo in lagu daray sawirrada dushooda.
Goob xabaaleed oo ku taal Shalcaw oo xeebta Badda Cas ah, oo far Saba ah leh, oo ka mid ah xabaalo qadiim ah oo ay daaha ka qaadeen darbiyada toogagga ay daadadku jareen.
Malaha xabaalaha dhagxaanta waaweyn ee Qar-Gebi.
Dhagxaan kale oo qoraal leh oo hareeraha Hargeysa laga helay 2007, kuwaas oo qaarkood "ay burburiyeen cagafyada horumarinta".

Mire waxay qortay in gobolku "u muuqdo inuu qayb ka ahaa dhaqammada Ximyar iyo Saba" oo uu xiriir la lahaa boqortooyooyinkii buuraleyda ee Aksum ka horreeyay.

2021 koox culimo ku takhasustay qoraallada hore ah ayaa daabacday toddoba qoraal oo far Saba ah oo laga helay meel cibaado oo la dhacay oo ku taal gobolka Bari, kuwaas oo ay u badan tahay inay ka yimaadeen dabayaaqadii qarnigii 8aad ama qarnigii 7aad CH. Isla kooxdaas waxay shaki ka muujisay akhrinta qoraalka Dhagah Kure. Eeg Qoraallada Saba ee xeebta Soomaalida.

Xabaalihii Masiixiga ee hore, qiyaastii qarnigii 4aad ilaa qarnigii 12aad CD

Maqaalka Mire ee 2015 wuxuu ahaa, sida ay iyadu u qortay, "warbixintii ugu horreysay ee Masiixiyad qadiim ah oo laga helay dhulka Soomaalida". Waxay ku tirisay:

Xabaal ku taal Aw Barkhadle oo lagu calaamadeeyay tiir dhagax ah oo ay ku taal iskutallaab "oo malaha muuqaal Biizantiin ah leh".
Qabuuro badan oo qaab iskutallaab leh, oo loo yaqaan laanqayr, iyo xabaalo dhagxaan waaweyn ah oo dhagxaantooda loo dhigay qaab iskutallaab, gaar ahaan Dhuxun ee Saaxil iyo hareeraha Dhubato oo u dhow Hargeysa.
Xabaalo Masiixi ah oo ku yaal Suuqsade (Xaragotir), Gala Caddo oo u dhow Dhagah Kure, Aroori iyo Kal Bare.
Qoraallo gacmeed Masiixi ah oo ku qoran luqado Itoobiyaan ah, oo ay ku jirto Ge'ez.

Waxay xustay in xabaalaha Masiixiga inta badan laga helo gudaha magaalooyinkii burburay ee Islaamka hore, taas oo ay u aragto calaamad muujinaysa in "aagagga noqday magaalooyin barwaaqaysan xilligii Islaamka ay u badan tahay inay sidoo kale ahaayeen xarumo muhiim ah Islaamka ka hor". Gobollada waqooyiga Soomaalida, sida ay qortay, waxay xilliyadii Islaamka ka horreeyay qayb ka ahaayeen boqortooyadii Aksum.

Magaalooyinkii Islaamka ka horreeyay, qiyaastii qarnigii 10aad CH ilaa qarnigii 12aad CD

Xaafuun (Ras Hafun), oo ku taal xeebta Badweynta Hindiya, waxay deked ahayd tan iyo qarniyadii ugu dambeeyay CH (eeg Opone iyo Xaafuun).
Xiis (Heis): muraayad Roomaan ah, oo uu daraasad ku sameeyay E. M. Stern 1987.
Gabiley: dad ceelal qodayay ayaa helay laba weel, mid ka mid ahi wuxuu lahaa sawirro u eg dheryaha Giriigga iyo Roomaanka.
Ceeg Weyne, oo ka koofur marta Burco, iyo Seeto, oo u dhow Burco: magaalooyin dhagax engegan laga dhisay oo "u muuqda inay ka da' weyn yihiin magaalooyinkii Islaamka hore". Ceeg Weyne, aasaaska guryaha waxaa ku jira qolofta ukunta gorayada, toogagga u dhowna waxay sameeyaan haro dabiici ah (haro).
Gidheys, Darayley iyo Bagan ee Saaxil: magaalooyin qadiim ah oo xabaalo leh oo laga yaabo inay ka da' weyn yihiin, ama la da' yihiin, wejigii Islaamka ka horreeyay ee Aw Barkhadle.

Mire waxay sidoo kale soo xigatay taariikhyahan George Hourani: diiwaannada Giriigga waxay sheegaan in Barbarkii magaalooyinka xeebta Soomaalida, qiyaastii 300 CH, ay ahaayeen "badmaaxiin ka firfircoon Carabta".

Aw Barkhadle: goob barakaysan oo Islaamka ka horreysay ilaa xarun Muslim ah oo la siyaarto

Aw Barkhadle waxay Hargeysa u jirtaa qiyaastii 30 daqiiqo oo baabuur ah, waddada Berbera. Waxaa ku yaal magaalo burburtay, qabriga wadaadka Aw Barkhadle, iyo xabaalo Masiixi, Muslim iyo Islaamka ka horreeyay, oo ay ku jiraan taallooyin, dolmen iyo dhagxaan xabaaleed qaab xubinta labka leh (Mire 2015, "Wagar, Fertility and Phallic Stelae", African Archaeological Review 32).

Taariikhda afka. Dadka deegaanka ee warka bixiyay waxay sheegaan in qiyaastii 850 sano ka hor uu sheekh Carbeed, Shariif Yuusuf Al-Kawnayn (Sharif Yusuf al-Kawnayn), oo loo yaqaan Aw Barkhadle, yimid meeshii markaas la oran jiray Dogor, oo hadda isaga lagu magacaabo. "Sida ay sheegayso taariikhda afka, Aw Barkhadle waxay ahayd xarun ay Muslimiintu siyaarta u tagaan tan iyo qarnigii laba iyo tobnaad". Mire waxay qabrigiisa ku tilmaantay "xarunta siyaarada ee ugu muhiimsan dhulka Soomaalida" (isla ishaas).
Lakabka ka da'da weyn. Mire waxay qortay in goobtu "ay ahayd xarun Islaamka ka horreysay", oo leh buur barakaysan, geedo, dhagxaan iyo ceel lala xiriirin jiray ilaahyo, "gaar ahaan Ilaaha Cirka", iyo inay isku xirto "wixii ka horreeyay Islaamka iyo Masiixiyadda iyo Islaamka, iyadoo loo marayo khuraafaad, sheekooyin iyo caabudidda awoowayaasha" (Mire 2015, "Mapping").
Waaq. Waxay soo jeedisay in goobta laga yaabo inay ku xirnayd caabudidda Waaq, Ilaaha Cirka "ee ay rumaysnaayeen dadka Kushitigga ah ee Geeska, ka hor iyo inta lagu jiray dhaqanka Masiixiyadda iyo Islaamka" (Mire 2015, "Wagar").
Sheekada Bu'ur Ba'ayr. Dhaqanka deegaanku wuxuu ka sheekeeyaa legdan uu Aw Barkhadle kaga adkaaday Bu'ur Ba'ayr, hoggaamiyihii dadka diinta hore, buurta magiciisa sidata (isla ishaas).
Taliyayaasha. Mire waxay qortay in boqortooyadii Walashma ee Ifat iyo Cadal (Adal) ay xukunkeeda ku qiil sanaysay Islaamka, sheegatayna inay si toos ah uga soo farcantay Aw Barkhadle, hoggaamiyayaasheeduna lagu aasay goobta (Mire 2015, "Mapping").

Khataraha

Mire waxay diiwaangelisay dhac loo geysto ganacsiga waxyaabaha qadiimka ah, dhagax ururin loogu talagalay dhismaha, cagafyo ku burburiya horumarin awgeed, iyo faafidda geedka Prosopis juliflora, kaas oo qariyay dolmen-ka Aw Barkhadle. 2015, Soomaaliland ma lahayn sharci ilaaliya hiddaha iyo dhaxalka, mana jirin shuruud lagu hubiyo saameynta deegaanka (Mire 2015, "Mapping").