Qoraallada Saba ee xeebta Soomaaliya, qiyaastii 700 ka hor miilaadiga

Kooban

Boggani wuxuu raacayaa daabacaaddii ugu horreysay ee qoraallada (Prioletta, Robin, Schiettecatte, Gajda iyo Nuʿmān, "Sabaeans on the Somali coast", Arabian Archaeology and Epigraphy 32, lifaaqa 1, 2021, bb. 328–339; nuqul furan oo ku jira HAL). Afar ka mid ah qorayaasha waxay ka yimaadeen xarunta cilmi-baarista qaranka Faransiiska, CNRS, midna wuxuu ka yimid Jaamacadda Dhamar ee Yaman. Lambarrada bogagga ee hoose waxay tilmaamayaan nuqulka furan. Qoraallada iyo xabaalaha kale ee ka horreeyay Islaamka, eeg Xabaalaha hore, tiirarka dhagaxa iyo magaalooyinka.

Sida qoraallada loo helay

Laga bilaabo gu'gii 2019, sawirro muujinaya "haraaga iyo qoraallo si sharci darro ah loo qoday" (tarjumaad) ayaa bilaabay inay internetka ku faafaan, qaarkoodna waxaa loo diray laba ka mid ah qorayaasha iyadoo laga codsaday inay la xiriiraan maamulka deegaanka. Waxaa la soo sheegay toddoba dhagax oo qoraal leh iyo meel uunsiga lagu shito (b. 1). Qorayaashu waxay u mahadceliyeen la-taliye sare oo u ah Madaxweynaha Puntland, iyo nin Soomaali ah oo ku nool Boqortooyada Midowday, sawirro loo soo diray "si looga hortago in si sharci darro ah dibadda loogu dhoofiyo" (tarjumaad) (b. 1).

Halka goobtu ku taal

Dadkii helay ma aysan sheegin meesha; il ka mid ah waxay magacawday Raas Caseyr, il kalena magaalada Qandala. Iyagoo buuraha sawirrada ku jira la barbardhigay xogta dayax-gacmeedka ee joogga dhulka, qorayaashu waxay goobta dhigaan xeebta bari, qiyaastii 50 km koonfur-koonfur-galbeed ka xigta Raas Caseyr, 20 km waqooyi ka xigta Baargaal iyo 110 km waqooyi ka xigta Xaafuun, oo u badan inay u dhowdahay ceelka Abdexan (b. 2).

Waxay xuseen in sahamiyihii Faransiiska ahaa ee Georges Révoil uu 1880-kii soo sheegay macbad hore oo ku taal meel uu u yeeray Abdaham. Sawirradu waxay muujinayaan derbiyo dhagax si fiican loo qoray oo "u eg dhismayaasha waaweyn ee Carabta Koonfureed" (tarjumaad), qorayaashuna waxay u malaynayaan in labadu isku goob yihiin. Waxay intaas ku dareen in haraaga dhismayaasha da'daas ahi uu "yahay mid aan caadi ahayn" (tarjumaad) dhulka Soomaalida, halkaas oo cadaymaha ka horreeyay ay inta badan yihiin sawirro dhagaxyada lagu sawiray, tiirar dhagax ah iyo taallo xabaaleed (b. 2).

Taariikheynta

Lix ka mid ah toddobada qoraal si taxaddar leh ayaa loo qoray iyagoo ah boustrophedon, oo sadarradu ay is-beddel ugu socdaan midig-ilaa-bidix iyo bidix-ilaa-midig, qaab u dhow heerkii dhammaadkii qarnigii 8aad iyo horraantii qarnigii 7aad ka hor miilaadiga. Laba ka mid ah waxay magacaabaan taliye Saba ah oo la oran jiray Yathaʿʾamar ama Yathaʿʾamar Watar. Saddex taliye oo Saba ah ayaa magacaas lahaa. Qorayaashu waxay door bidaan kii ugu horreeyay, Yathaʿʾamar Watar ina Yakrubmalik, oo xukumay rubucii ugu dambeeyay ee qarnigii 8aad ka hor miilaadiga. Waxay intaas ku dareen in taariikhdani "si qirasho leh aad ugu tahay mid aan la hubin" (tarjumaad) (b. 3).

Waxa qoraalladu sheegayaan

Qoraallada waxaa lagu tiriyay Bari 2021-1 ilaa 2021-7, iyadoo loo eegayo gobolka (b. 2). Sida qorayaashu u tarjumeen (bb. 3–9), tarjumaad Soomaali ah:

Bari 2021-1. Nin ayaa "u hibeeyay Akhakhatān" hadiyad iyo wiilkiisa "markii uu ahaa wadaadka Akhakhatān ee Rḥbm".
Bari 2021-3. Nin "u xilsaaran hadiyadaha Akhakhatān" ayaa hibeeyay noloshiisa "markii uu isaga iyo aabbihii raashinka ku keeneen doonnida Yuhaythaʿ".
Bari 2021-4. Nin "ka mid ah Ḥadaqān ee Maʾrib" ayaa hibeeyay carruurtiisa iyo meel allabari "markii sayidkiisii Yathaʿʾamar uu magacaabay", oo "hagay doonnida Sabaʾ".
Bari 2021-5. Nin ayaa hantidiisa iyo "nolosha addoontiisa" dhigay doonista ilaaha.
Bari 2021-6. Qoraal dhaawacan ayaa magacaaba Yathaʿʾamar Watar iyo "doonnida Sabaʾ", iyo laga yaabee "safar".

Labada kale waa hibeyn qoraal iyo jajab yar. Qoraalladu waxay sidoo kale baryaan ʿAthtar, ilaah lagu caabudi jiray Carabta Koonfureed oo dhan, iyo Almaqah, ilaaha Saba (bb. 4, 10).

Erayga loo tarjumay "doonni" waa mrkb, oo sidoo kale macnihiisu noqon karo safar geel (qaafilad). Qorayaashu waxay qoreen in "xaaladda Soomaalida, shaki yar ayaa ka jira in dadka Saba ay badda ku safreen" (tarjumaad). Haddii ay sidaas tahay, kani wuxuu noqonayaa erayga ugu horreeya ee markab lagu sheego qoraallada Carabta Koonfureed ee ka horreeyay xilligii Masiixiga (b. 6).

Sida qorayaashu u fasireen

Macbad. Qoraallada oo dhammi waa hibooyin, taasoo qorayaasha u muujinaysa in goobtu ahayd meel cibaado ama macbad uu leeyahay Akhakhatan, ilaah aan meel kale laga aqoon laba qoraal oo gaagaaban oo Yaman ah mooyee. Waxay soo jeediyeen inuu "noqon karay ilaaliyaha ganacsatada ama badmaaxiyiinta" (tarjumaad) (b. 10).
Safar boqortooyo. Magaca taliyaha, ilaaha Almaqah, luqadda iyo magacyadu dhammaantood waxay tilmaamayaan Saba. Qoys ka mid ah, Ḥadaqān, ayaa sidoo kale laga yaqaan qoraallada Matara ee Eritrea. Qorayaashu waxay ku doodaan in safaradu ahaayeen "hawl dhexe, oo ay abaabuleen oo maamuleen taliyayaashii Saba" (tarjumaad) (bb. 10–11).
Sabaic saafi ah. Si ka duwan qoraallada Sabaic ee Itoobiya iyo Eritrea, kuwani ma muujinayaan saameyn deegaan, taasoo qorayaashu u qaateen in qorayaashii ay si toos ah uga yimaadeen Saba (b. 11).
Sababta meeshaas. Waxay u malaynayaan in "ujeeddada koowaad" (tarjumaad) ay ahayd xabagta udgoon, iyagoo xusay in aaggu leeyahay ilo biyood iyo geedo uunsi, qorayaashii hore-na ay ammaaneen udgoonkiisa. Waddada la filayo waxay mari jirtay xeebta waqooyi oo ay ku wareegi jirtay Raas Caseyr (b. 11). Eeg Foox iyo malmal waqtiyadii hore.

Qoraallada kale ee Carabta Koonfureed: yaa maxay yiri

Shalcaw (Shuula). Qoraal afar xaraf ah oo akhrinaya Ybḥd ayaa lagu qoray dhagax ku jira qabri dhagax qalalan laga dhisay oo u dhow Shalcaw, 25 km koonfur-galbeed ka xigta Xiis (Heis). Qorayaashu waxay ku tilmaameen qoraalka kaliya ee kale ee Carabta Koonfureed ee laga yaqaan Soomaaliya, waxayna sheegeen in farta uu ku qoran yahay ay noqon karto mid hore, inkastoo "dooddu… aysan go'aamin" (tarjumaad) (bb. 11–12). Eeg Xiis (Heis).
Dhagax Nabi Gallay iyo Dhagax Kure. Sada Mire waxay taxday qoraal Saba ama Ximyar (Himyarite) ah oo suurtagal ah oo ku yaal goobahan sawirrada dhagaxa (Mire 2015). Kadib markay eegeen sawirrada la daabacay ee Dhagax Kure, qorayaashu waxay qoreen inay muujinayaan "ma calaamado lagu qanci karo, ma xarfo isku xiga oo macno leh" (tarjumaad) (b. 12, qoraalka hoose 60).