Burburkii hore ee waqooyi-bari ee uu diiwaangeliyay Georges Révoil, 1880–1881

Kooban

Georges Révoil (1852–1894) wuxuu ahaa socdaal Faransiis ah oo dhowr safar ku tagay xeebta Soomaalida intii u dhaxaysay 1877 iyo 1881, kii ugu dambeeyayna wuxuu ku helay taageero Wasaaradda Waxbarashada Dadweynaha ee Faransiiska. Buuggiisa La vallée du Darror: voyage aux pays çomalis (Paris, 1882) wuxuu ka mid yahay diiwaannada qoran ee ugu horreeya ee raadadka qadiimka ah ee dhulka hadda ah Bari iyo bariga Sanaag. Xigashooyinka hoose waxaa halkan laga tarjumay Faransiiska, lambarrada bogaggana waxay tilmaamaan daabacaaddaas. Révoil wuxuu wax ku qoray luqaddii waqtigiisa, akhrisyadiisa badankoodna hadda lama aqbalo; aragtiyaha dambe waa la soo bandhigay meesha ay jiraan.

Olog, oo hoos timaada Raas Caseyr

Hoosta raaska, oo dadka deegaanku u yaqaanneen Assir, Révoil wuxuu burbur ka helay dhagax yar oo badda ku dhow oo ku yaal Olok (Olog), halkaas oo ciiddu "si dhib ah u ogolaato in la arko aasaasyo dhagaxa laga qoday oo qorshe aad u habaysan leh" (tarjumaad). Wuxuu ka soo qaaday dheryo iyo jajab dhagax-shiid ah oo laga sameeyay dhagax foolkaano (lava), dadka deegaanka ayaana u sheegay in mar halkaas laga helay lacag yar oo silver ah oo shimbir ku sawiran tahay (bb. 40–41). Khabiir dheryaha ah oo uu la tashaday, Adrien de Longpérier, ayaa go'aamiyay in waxyaabaha la helay ay Roomaan yihiin, Révoil-na wuxuu is weydiiyay in tani ahayd marsadii lagu magacaabay Periplus (b. 302). Culimada qoraallada qadiimka ah (epigraphers) ee 2021 daabacay qoraallada Sabaa waxay xuseen in Olog iyo Damo inta badan lala xiriiriyo "Suuqa Uunsiga" ee Periplus (Prioletta iyo kuwa kale 2021, b. 2). Eeg Dekedaha Soomaalida ee ku jira Periplus.

Khor Abdaham, oo u dhow Baargaal

Jidka xeebta ee u socda Berguel (Baargaal, Bargal), dhowr kiilomitir u jira togga Khor Abdaham, Révoil wuxuu arkay haraaga "dhisme ku dhowaad afar-geesle ah oo ka kooban laba qol" (tarjumaad), oo dhererkiisu ahaa qiyaastii hal mitir, kana samaysan dhagax "si buuxda loo jaray oo la isku waafajiyay" (tarjumaad), oo leh qurxin cirif ah oo jabtay, iyo dhisme yar oo afar-geesle ah oo u dhow. Wuxuu u qaatay inuu yahay macbad yar, oo laga yaabo inuu Giriig ahaa (bb. 51–53, 294–303). Hagayaashiisu uma oggolaan inuu qodo.

Sannadkii 2021, culimada qoraallada qadiimka ah ee daraaseeyay toddoba qoraal oo Sabaa (Sabaic) ah oo 2019 laga dhacay goob u dhow Baargaal waxay goobtaas la dhacay ku aqoonsadeen aaggan, waxayna u malaynayaan inay iyada iyo burburka Révoil yihiin "isku mid" (tarjumaad). Qoraallada waxay u badan tahay inay ka soo jeedaan dhammaadkii qarnigii 8aad ama qarnigii 7aad ka hor Ciise (BC). Eeg Qoraallada Sabaa ee xeebta Soomaalida.

Hafdar, oo ku taal dooxada Darror

Meel u dhow Rhat oo ku taal dooxada Darror, Révoil wuxuu booqday Hafdar, wuxuuna xusay in sahamiyaha Ingiriiska ah John Hanning Speke uu hore u arkay. Dooxo engegan ayuu ka helay "xabaal weyn oo ay ku kala firirsan yihiin qabriyo qaab kasta leh" (tarjumaad), kuwo badan oo lagu wareejiyay dhagax engegan (aan lagu dhisin dhoobo), qaarna la malaasay (bb. 218–221). Laba dhisme ayaa ka muuqday:

Masjid dhoobo ka samaysan, afartiisii darbi weli taagan yihiin, oo leh mixraab yar oo u jeeda waqooyi-galbeed. Révoil wuxuu xusay in dhidibkiisu la mid ahaa masjidka Laasqoray.
"Qalcad", oo dadka deegaanku u yaqaanneen darti. Waxay ahayd qolal dhagax engegan ah oo isku dhex yaacaya, oo dhulka ay ku fadhiyaan qiyaastii 400 mitir oo laba jibbaaran ah, darbiyadooduna yihiin 60 sm dhumuc iyo 1.5 mitir dherer, iyo munaarad wareegsan oo gooni ah oo ballaadhkeedu yahay 5 mitir. Révoil wuxuu qoray in da'deedu ay "iyadu keligeed dhibaato tahay" (tarjumaad).

Hagayaashiisu mar kale way u diideen inuu qodo.

Munaarado, taallooyin dhagax iyo tuulmooyin qolof

Meel u dhow Boosaaso. Dhowr saacadood u jirta Bender Gâsem (Boosaaso, Bosaso), meel uu ugu yeeray Alleyah oo ku taal dhulka Warsangali, Révoil wuxuu arkay laba munaaradood oo afar-geesle ah oo hal aasaas ku wada fadhiya, meelo qaarna lagu malaasay "sibidh aad u adag" (tarjumaad), oo ay ku dhex yaalliin taallooyin dhagax ah oo wareegsan iyo afar-geesle ah (bb. 292, 294).
Taallooyin meel kasta. Wuxuu sharxaa tuulmooyin dhagax ah oo ay ku wareegsan yihiin dhagaxyo waaweyn, "Ahraamyo dusha laga gooyay" oo korkoodu siman yahay (tarjumaad), iyo wareegyo leh ama aan lahayn dhagax taagan. Wuxuu ku arkay jidkiisa oo dhan, laga bilaabo Baargaal ilaa dooxada Darror iyo Laasqoray (bb. 287–292).
Baargaal. Inta u dhaxaysa Baargaal iyo Binnah, waxaa ku taallay madal dhagax ah oo weyn oo qiyaastii 60 mitir oo laba jibbaaran ah, oo ay ku dhex yaalliin taallooyin wareegsan, iyo tuulmooyin qolof, lafo kalluun iyo qolofta qubo-badeedyo (turtles) waaweyn. Halkaas wuxuu ka helay dhagax-olol (flint), xirsiyo qolof ah oo la duleeliyay, dheryo, bir iyo naxaas (bronze). Révoil wuxuu goobtaas la xiriiriyay dadyowgii cuna kalluunka iyo qubo-badeedka ee uu sharxay qoraagii Giriigga ahaa Artemidorus, sida uu soo xigtay Strabo (bb. 290–291, 297–298).
Qalab dhagax ah. Wuxuu soo ururiyay faasas, mindiyo iyo xoqayaal laga jeexay dhagax-olol "xeebta iyo dhulka sare ee siman" (tarjumaad), wuxuuna xusay goobo shaqo oo weli la garan karo (bb. 286–287).

Qodistiisii Xiis

Haïs (Xiis), taallo dhagax ah oo lagu calaamadeeyay dhagax taagan, Révoil wuxuu ka helay quraarad, ulo cadaan-dhalaal (enamel) ah, "waji-xir quraarad la miiray ah" (tarjumaad), dheryo lagu dahaaray dhalaal cagaar iyo buluug ah, jajab weel alabaastar ah, kuul ka samaysan carnelian, amethyst, quraarad iyo laf, weelal dhagax ah, jarar (amphorae), musmaar iyo weelal dhalaal casaan ah leh (b. 293). Longpérier wuxuu qaar ka mid ah xabbadaha u nisbeeyay xilligii Batlamiyada (Ptolemaic), qaar kalena xilligii Roomaanka (b. 299). Révoil wuxuu halkan dhigay dekeddii qadiimka ahayd ee Mosylon (b. 301). Cilmi-baarayaasha casriga ah se Xiis waxay ku aqoonsadaan Mundus ee Periplus (Cornax Gómez iyo kuwa kale 2022, b. 42). Wixii uu helay waxaa la geeyay matxafka Trocadéro ee Paris, waxaana markii dambe loo nisbeeyay qarnigii 1aad ee Miilaadiga (AD). Eeg Heis (Xiis) iyo Taallooyinka Xiis iyo aqoonta xiddigaha ee Soomaalida.

Wixii dadka deegaanku u sheegeen

Yaa dhisay burburka. Goob kasta, ayuu qoraa Révoil, waxaa loo sheegay: "Waxa aad hortaada ku aragtaa waa shaqadii Gallada, Farsiyiinta, gaaladii hore" (tarjumaad). Wuxuu tan u fahmay inay ka hadlayso dadyow ku noolaa dalka ka hor imaatinka Islaamka (bb. 41, 53, 295). Wuxuu kaloo xusay in dadku ka baqi jireen in meelahan la qodo (b. 41).
Sheekada taallooyinka. Wuxuu qoray sheeko ku saabsan taallooyin la yiraahdo arouèlo, "tuulmooyinka dhagxaanta ee haweenka" (tarjumaad). Sheekada, boqorad duullaan ah ayaa mar xukuntay dalka oo amartay in wiilasha la gooyo. Markay dhimatay raggu way diideen inay aasaan, sidaas darteed haweenku dhagxaan ayay ku dul tuuleen. Haweenka, sida loo sheegay, weli dhagax ayay ku tuuri jireen taallooyinkaas markay ag maraan, ducana way akhriyi jireen (bb. 296–297). Sheekadu waxay la mid tahay sheekada Boqorad Araweelo ee maanta la sheego. Eeg Xabaalaha qadiimka ah, dhagxaanta taagan iyo magaalooyinka.

Sida fikradihiisa maanta loo arko

Révoil wuxuu rumaysnaa in Punt, dalkii safarrada Masaaridii hore, uu u dhowaa Baraawe (Barawa), iyo in ganacsato Giriig iyo Roomaan ah ay xeebtan degeen (bb. 295–303). Aragtiyaha hadda jira ee ku saabsan meesha Punt ku taallay, eeg Punt iyo xeebta Soomaalida. Laba ka mid ah goobihiisa ayaa cilmi-baarista casriga ah qaadatay. Markay wax ka qorayaan Xiis, Cornax Gómez iyo asxaabtiisu waxay xuseen in wixii Révoil helay ay muddo dheer ahaayeen waxyaabaha keliya ee laga ogaa goobta (Cornax Gómez iyo kuwa kale 2022, b. 42). Prioletta iyo asxaabteedu waxay sheegeen in sahannada qadiimiga ah ee xeebta bari midkoodna uusan gaarin aagga Abdexan tan iyo booqashadiisii (Prioletta iyo kuwa kale 2021, b. 2).