Yaa qoday, xaggee? Taariikhda cilmiga qadiimiga ee Soomaaliya iyo Soomaaliland, 1854 ilaa maanta

Kooban

Boggani wuxuu taxayaa cidda ka qabatay shaqo cilmiga qadiimiga (archaeology) ah Soomaaliya iyo Soomaaliland, goorta iyo goobta, iyo waxa ku dhacay waxyaabihii la helay. Wuxuu raacayaa dulmarka uu qoray khabiirka cilmiga qadiimiga ee Isbaanishka ah Jorge de Torres Rodríguez (de Torres Rodríguez, "Against All Odds: The History of Archaeological Research in Somaliland and Somalia", Northeast African Studies 18.1–2, 2018, bb. 271–310; lambarrada bogagga ee hoose waxay ka yimaadeen nuqulka furan ee qoraaga, oo ka bilaabma b. 265). De Torres laftiisa ayaa hoggaaminayay mashruuca Isbaanishka ee dhammaadka lagu sharraxay.

De Torres wuxuu qoray in kala qaybsanaanta shacabka Soomaaliyeed ee shan dal kadib qaybintii gumeysiga ay cilmi-baarista u kala jartay dhaqammo kala gooni ah oo "lagu daabacay saddex luqadood oo waaweyn (Talyaani, Ingiriis iyo Faransiis)" (tarjumaad), taasoo adkeysay shaqada xuduudaha ka gudubta iyo isu-geynta xogta (b. 266).

Socdaalayaal iyo uruuriyeyaal, 1854–1920

Richard Burton, 1854, wuxuu qoray magaalooyin burburay oo uu arkay intii uu Saylac (Zeila) ka socday una socday Harar (bb. 267–268). Eeg Abasa (Darbiyah Kola).
Georges Révoil, oo horraantii 1880-meeyadii maray xeebta iyo dooxada Daroor (Darror), ayaa ahaa qofkii ugu horreeyay ee sharraxa taallooyinka dhagaxa ah (cairns) ee gobolka. Wuxuu Xiis (Heis) ka keenay qalab dhagax ah, alaab Shiinees, Hindi iyo Yamani ah, iyo muraayad iyo dhoobo Roomaan iyo Masri ah (b. 268). Eeg Xiis (Heis).
Uruuriyeyaasha qalabka dhagaxa. Sahamiyeyaal Talyaani ah ayaa qalab dhagax ah ka uruuriyay meel u dhow Hobyo (1891) iyo Webiga Shabeelle (1901). Somaliland-kii Ingiriiska (British Somaliland), H. W. Seton-Karr iyo kuwo kale ayaa laga soo bilaabo 1897 uruuriyay muunadihii ay ku dhismeen daraasadihii dambe ee Xilligii Dhagaxa (b. 268).
Hakad, 1900–1920. De Torres wuxuu qoray in dagaalkii u dhexeeyay Ingiriiska iyo dhaqdhaqaaqa Daraawiishta ee Sayid Maxamed Cabdulle Xasan (Mohamed Abdullah Hassan) uu joojiyay cilmi-baaristii Somaliland-kii Ingiriiska, iyo in hal sahan oo keliya uu ka shaqeeyay Soomaaliyadii Talyaaniga 1913 (b. 268). Eeg Dhaqdhaqaaqa Daraawiishta.

Sahamintii dhabta ahayd ee ugu horreysay, 1920-meeyadii–1950-meeyadii

Guddiyadii xuduudaha. Guddiyadii xuduudaha ee Ingiriiska iyo Talyaaniga (1929–30) iyo Ingiriiska iyo Itoobiya (1932–34) ayaa culimo cilmi-baaris keenay goobaha (b. 268).
Soomaaliyadii Talyaaniga. Sahamiyeyaal 1924 iyo 1935 ayaa markii ugu horreysay qoday godad iyo hoyo dhagax ah oo ay ku jireen waxyaabo Xilligii Dhagaxa ah (Paolo Graziosi). Enrico Cerulli wuxuu daabacay qoraallo ku saabsan taallooyinka qabuuraha ee dhulka Majeerteen (b. 269).
A. T. Curle, oo ka tirsanaa guddigii Ingiriiska iyo Itoobiya, wuxuu sahamiyay magaalooyin burburay oo ku hareeraysan Boorama (Borama), wuxuuna u nisbeeyay xilligii Adal, qarniyadii 15aad–16aad. De Torres wuxuu shaqadiisa ku tilmaamay "horseed" (tarjumaad) maadaama ay isku dartay qodis, sawirro hawada laga qaaday iyo qoraallo taariikheed (b. 269). Eeg Magaalooyinkii burburay ee gudaha Soomaalida.
J. D. Clark, oo Soomaaliya ka shaqeynayay 1941–1946, wuxuu sameeyay socdaallo goob ah oo keenay buuggiisii 1954, kaas oo de Torres ku tilmaamay "isu-geynta keliya ee heerarkii hore ee taariikhda ka horreysay qoraalka ee Geeska Afrika" (tarjumaad). Waxaa ku jira cutub ku saabsan sawirrada dhagaxa, oo markii ugu horreysay la diiwaangeliyay 1940-meeyadii (b. 270).
Paolo Graziosi wuxuu 1953 hoggaamiyay mashruuc Talyaani ah oo cusub, xilligii maamulka wakaaladda (trusteeship) (b. 270).

Xorriyadda kadib, 1960–1990

1960-meeyadii. De Torres wuxuu sheegay in hawl yar la qabtay. Waxaa ka reebban warbixinno ku saabsan qodisyo hore, daraasado lagu sameeyay lacago qadiim ah oo la kaydiyay iyo, 1968, sahamintii Neville Chittick ee xeebta u dhexeysa Muqdisho iyo Kenya, oo ahayd warqaddii cilmiyeed ee ugu horreysay ee ku saabsan raadadka taariikhiga ah ee Banaadir (b. 270).
Sahankii Soofiyeeti iyo Soomaali, 1971 iyo 1973, oo ay hoggaaminayeen S. A. Warsame, A. Nikiforov iyo L. L. Galkin, wuxuu booqday Camuud (Amud), Gorbag iyo Abasa oo u dhow Boorama, Saylac, goobta sawirrada dhagaxa ee God-Hardune oo u dhow Ceel Afweyn, iyo dhowr goobood oo taallooyin dhagax ah leh (b. 271).
Chittick, 1975–1976. Isagoo ay martiqaaday dowladda Soomaaliya, Chittick wuxuu sahamiyay xeebta waqooyiga ka xigta Muqdisho, isagoo raadinayay goobo ka horreeyay Islaamka. Wuxuu helay, kadibna qoday, Xaafuun (Ras Hafun), wuxuu Damo ka helay alaab ganacsi oo qadiim ah, wuxuuna diiwaangeliyay magaalada laga guuray ee Maduna oo u dhow Ceel Afweyn (bb. 271–272). Kadib markii Chittick iyo saaxiibkiis shaqo Mathew Smith ay dhinteen, warbixin kama dambays ah lama daabicin; diiwaannada badankood waxay ku jiraan Nayroobi (Nairobi), waxyaabihii lagu kaydiyay Muqdishona "hubaal waa lumeen" (tarjumaad) (b. 272). Eeg Opone iyo Xaafuun.
Shirkii 1980. Shirkii ugu horreeyay ee Ururka Caalamiga ah ee Daraasaadka Soomaaliyeed (Somali Studies International Association) waxaa lagu qabtay Muqdisho Luulyo 1980. Shirkaas awgiis Chittick wuxuu laba god oo lix mitir qoto dheer qoday meel u dhow masjidka Jaamac ee Muqdisho; de Torres wuxuu qoray inaysan helin caddeyn ku saabsan magaalada ka hor qarnigii 12aad (b. 272). Eeg Muqdishadii hore.
Steven Brandt, 1980–1989. Waqooyiga wuxuu ka qoday Medishe, Gud iyo Karin Hegaan, isagoo bixiyay taariikhihii ugu horreeyay ee nidaamsan ee kaarboonka shucaaca (radiocarbon) ee dalka, wuxuuna diiwaangeliyay sawirrada Karin Hegaan. Koonfurta, Gogoshiis Qabe oo ku taal buuraleyda Buur Heybe, wuxuu ka helay raadadkii 16 qof oo ka soo jeeday horraantii Holocene, oo lagu aasay taallooyin dhagax ah hoostooda iyagoo la jira geeso goodir, taasoo de Torres ku tilmaamay muunadda ugu weyn ee raadadka dadkii taariikhda ka horreeyay ee Geeska. Sahan loo sameeyay biyo-xireenkii la qorsheeyay ee Baardheere ee Webiga Jubba 1987 wuxuu diiwaangeliyay 686 goobood oo ku fidsan 420 kiiloomitir oo laba jibbaaran, oo ay ku jiraan 160 taallo dhagax ah iyo 11 goobood oo sawirro dhagax leh (bb. 273–275).
Margherita Mussi, laga soo bilaabo 1982, waxay sahamisay Jubbada dhexe agagaarka Luuq iyo Baardheere. Kooxdeedu waxay qeexday warshadaha qalabka dhagaxa ee "Luuqian", oo qiyaastii jiray 10,000 ilaa 5,000 sano ka hor (bb. 275–276).
Taageerada Iswiidhan, laga soo bilaabo 1981. Kadib markii wefti Soomaaliyeed uu booqday Iswiidhan, hay'adda cilmi-baarista Iswiidhan ee SAREC waxay maalgelisay tababar, sharci dhaxalka ah iyo diiwaan goobaha, oo uu hoggaaminayay Sune Jönsson laga soo bilaabo 1982. Ardayda Soomaaliyeed ayaa dibadda loo diray si loo tababaro (bb. 276–279).
Axmed Ducaale Jaamac (Ahmed Dualeh Jama), oo ka mid ahaa ardaydaas, wuxuu 1984 la shaqeeyay Chittick Biyo Gure oo u dhow Berbera, 1986 ilaa 1990-na wuxuu sahamiyay Baraawe (Barawa), Jaziira (Gezira), Muqdisho iyo gudaha Banaadir, wuxuuna qoday masjidka Shangaani (1986), Xamar Jajab (1989) iyo Afgooye (1990). Qodista Shangaani waxay gaartay shan mitir iyo sagaal lakab, laga bilaabo ka hor qarnigii 11aad ilaa qarnigii 19aad. 1996 wuxuu noqday Soomaaligii ugu horreeyay ee qaata shahaadada dhakhtarnimada (doctorate) ee cilmiga qadiimiga (bb. 279–280, 283).
Matxafka Qaranka. Matxaf Qaran oo cusub oo Muqdisho ku yaal, oo beddelay Matxafkii Garesa ee xilligii Talyaaniga, ayaa bandhigyadiisa furay Maajo 1987, sanadkaasna Sharciga Waxyaabaha Qadiimiga ah wuxuu marayay heerarkiisii ugu dambeeyay (b. 280).

1991 kadib

De Torres wuxuu qoray in kaydadka Matxafka Qaranka ay "lumeen waqti ka mid ah horraantii 1990-meeyadii" (tarjumaad), iyo in ku dhowaad dhammaan waxyaabihii Brandt ee Buur Heybe lagu burburiyay Muqdisho, inkastoo qaar ka mid ah kaydadka dadweynaha loo qaaday jaamacado ku yaal Maraykanka iyadoo ogolaansho la haysto (bb. 282–283). Wuxuu qoray in shaqada goobaha tan iyo markaas ay badanaa suurtagal ahayd Soomaaliland oo keliya (b. 283):

2001. Fauvelle-Aymar iyo Hirsch waxay booqdeen Saylac, Camuud, Abasa, Sheekh iyo Berbera, waxayna Saylac ka qodeen godad tijaabo ah (b. 283). Eeg Saylacdii hore.
2002. Koox Faransiis ah oo ka timid Toulouse oo uu hoggaaminayay Xavier Gutherz ayaa hagayaal deegaanka ahi geeyeen Laas Geel, waxayna halkaas qodayeen intii u dhexeysay 2003 iyo 2010 (bb. 283–284). Eeg Laas Geel iyo sawirrada dhagaxa ee Soomaalida.
2007. Shaqada Saado Mire (Sada Mire) ay la qabatay maamulka Soomaaliland waxay sanadkaas keentay Waax Cilmiga Qadiimiga ah, sahamin goobo, iyo ilaalayaal deegaanka ah oo loo magacaabay goobaha muhiimka ah. Waaxda waxaa lagu daray dalxiiska 2010, waxaana mar kale la siiyay miisaaniyad u gaar ah dabayaaqadii 2017 (bb. 285, 289).
2015 iyo wixii ka dambeeyay. Machadka Cilmiga Dhaxalka (Incipit-CSIC) ee Isbaanishka ayaa shaqo bilaabay: wuxuu Bulaxaar (Bulhar) qodayay laga soo bilaabo 2016, wuxuu sahamiyay Xiis 2018, wuxuuna daraaseeyay magaalooyinkii qarniyada dhexe ee galbeedka. 2019 wuxuu diiwaangeliyay 30 goobood, wuxuu tijaabiyay toddoba, wuxuuna qoray in ka badan 200 taallo dhagax ah (bb. 285–287).

Su'aalaha furan ee uu de Torres arko

Wuxuu taxay saddex caqabadood oo waaweyn: la'aanta sharciyo iyo hay'ado nidaamiya cilmi-baarista, baahida loo qabo in la dejiyo su'aalo cilmi-baaris oo cad, iyo wacyiga dadweynaha oo hooseeya ee ku saabsan baahida loo qabo ilaalinta dhaxalka. Wuxuu xusay in Soomaaliland la diyaarinayay Sharciga Waxyaabaha Qadiimiga ah, Taallooyinka iyo Matxafyada (bb. 288–289). Wuxuu magacaabay mawduucyo ay caddeymaha Soomaalidu sida ugu badan muhiim ugu noqon karaan: dowladihii Muslimka ahaa ee qarniyada dhexe, faafitaankii xoolaha, sawirrada dhagaxa, ganacsigii qadiimiga ahaa iyo cilmiga qadiimiga ee reer guuraaga, oo ay ku jiraan taallooyinka dhagaxa ah ee badan ee aan taariikhdooda la ogayn (bb. 289–292). Eeg Aasaankii hore, tiirarka dhagaxa iyo magaalooyinka.