Masaajidda qarniyadii dhexe ee Soomaaliland: Abasa, Camuud, Dameraqad, Maduuna iyo Saylac, 1300-meeyadii–1500-meeyadii

Kooban

Boggani wuxuu raacayaa daraasaddii ugu horreysay ee dhammaystiran ee masaajidda qarniyadii dhexe ee Soomaaliland (Cornax-Gómez iyo de Torres Rodríguez, "Urban mosques in the Horn of Africa during the medieval period", Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée 153, 2023, bogagga 37–64, si furan loo heli karo). Waxay ku salaysan tahay toddoba sano oo shaqo goob-joog ah oo ay qabatay Golaha Qaranka ee Cilmi-baarista Isbaanishka (Incipit-CSIC), warbixino hore iyo sawirro kaydsan. Waxay daboolaysaa masaajidda laga dhisay magaalooyin iyo tuulooyin joogto ah, ma aha goobaha salaadda ee bannaanka ah ee dhagaxyada lagu calaamadeeyo, kuwaas oo ku badan dhulka reer guuraaga (bogga 40).

Imisa, xaggeese?

Qorayaashu waxay tiriyaan 15 masjid oo qarniyadii dhexe ah oo ku yaal degaannada hore ee Soomaaliland, kuwaas oo aan si siman loo diiwaangelin (bogga 42):

Galbeedka, xadka Itoobiya agtiisa: 11, goobo ay ka mid yihiin Abasa, Camuud (Amud), Hasadinle, Iskudarka Dayeergalka Kifiile, Aroqolab iyo Dameraqad. Qorayaashu waxay u malaynayaan, sidii A. T. Curle u qabay 1937, in malaha magaalo kasta oo qarniyadii dhexe halkan ku tiil ay masjid lahayd.
Bartamaha Soomaaliland: weli midna lama helin, goobaha Bagan, Gidheys, Qubuurale, Fardowsa ama Biyo Gure. Qorayaashu waxay arrintan u aaneeyaan in masaajidda aan weli la aqoonsan, maadaama gobolku "si weyn u islaamay laga bilaabo qarnigii 14aad".
Xeebta: Saylac (Zeila), halkaas oo laba masjid laga yaabo inay qarniyadii dhexe yihiin. Wadaadkii Boortaqiiska ahaa Francisco Álvares wuxuu horraantii qarnigii 16aad ku sharxay Maydh inay leedahay laba masjid iyo madrasad, taas oo ah meesha keliya ee gobolka lagu sheego dhismo dugsi (bogagga 43, 47).
Bariga: Maduuna, oo u dhow Ceelafweyn (El Afweyn), halkaas oo laba masjid lagu diiwaangeliyay 1980-meeyadii (bogga 43).

Magaalooyinka galbeed intooda badan waxay ka dhisnaayeen qarniyadii 14aad–16aad, waxayna heerkoodii ugu sarreeyay gaareen xilligii saldanadda Barr Sacduddiin (Cadal, Adal), qiyaastii 1415 ilaa 1570-meeyadii. Goobahaas midna uma muuqdo inuu sii jiray qarnigii 16aad kadib (bogagga 43–44).

Qaabka masaajidda gudaha

Qorayaashu waxay sharxayaan "isku-ekaansho la yaab leh" oo ka dhex jira masaajidda gudaha (bogagga 44–51):

Qaabka. Inta badan hal hool salaad, mararka qaarkoodna gudaha derbi dibadeed ku jira (Abasa, Hasadinle). Qolal dhinaca ah way yar yihiin: Camuud, halkaas oo Curle u maleeyay in weel dhoobo lagu shubay loogu talagalay weysada ka hor salaadda, iyo Dameraqad, halkaas oo qolalka dhinacu ay qabuuro ku jiraan.
Dhismaha. Dhagaxyo dhexdhexaad iyo waaweyn ah oo saf aan siman loo dhigay, dhoobo lagu xiray, dibaddana laga dahaadhay dhagaxyo siman oo la qoray. Albaabbada iyo daaqadaha way yar yihiin, Curle-na wuxuu xusay in hoolashu ay ahaan jireen kuwo mugdi ah.
Baaxadda. Laga bilaabo 27.7 mitir oo laba jibaaran (masjidka yar ee Abasa) ilaa 308 mitir oo laba jibaaran (kan weyn ee Abasa). Badhkood waxay ka yar yihiin 66 mitir oo laba jibaaran.
Tiirarka. Masaajidda waaweyn waxay leeyihiin tiirar dhagax ah, oo wareegsan, afar-geesood ah ama qaab iskutallaab leh, mararka qaarkood hal dhismo ayay isku dhex jiraan, inta badanna waxaa lagu dhex dhejiyay jiirar alwaax ah. Curle wuxuu u maleeyay in jiirarku ay sideen wax la sudho; qorayaashuna waxay xuseen in caadadaasi Soomaaliland ka jirtay ilaa wax yar ka hor.
Mixraabka. Godka salaadda ee imaamku taagan yahay inta badan wuxuu ka soo baxsan yahay derbiga dambe (qiblada), gadaashiisuna waa afar-geesood. Abasa, Curle wuxuu sawiray mid ka mid ah afar qaanso oo wareegsan oo jaranjaro ah oo hortiisa ahaa, intaanay dumin.
Munaarad midna lagama helin gudaha. Qorayaashu waxay soo jeedinayaan in aadaanka laga yaabo in saqafka laga odhan jiray. Minbar ma jiro mid ilaa hadda jira, inkastoo mid laga yaabo inuu alwaax ahaa.
Goobta. Masjidka weyn inta badan wuxuu ku yaal bartamaha degaanka. Abasa waa ka reeban, taas oo qorayaashu ku xiraan magaalada oo dibadda u sii fidday. Eeg Abasa (Darbiyah Kola).

Jihada ay u jeedaan

Soomaaliland, Maka waxay ka xigtaa waqooyi-galbeed. Masaajidda afar keliya ayaa jihadaas u jeeda: labada Maduuna, kan Iskudarka iyo mid ka mid ah Dameraqad. Intooda badan waxay u jeedaan waqooyi, laba-na waqooyi-bari. Qorayaashu sababaha waxay ugu yeeraan "lama yaqaan" iyadoo la eegayo "aqoonta heerka sare ah ee Soomaalidu u leedahay xiddigiska", waxayna soo jeedinayaan in masaajidda galbeed laga yaabo inay ku dayanayeen jihada masaajiddii hore ee Itoobiya, taas oo ah dhaqan laga yaqaan meelo kale oo dunida Muslimka ah. Waxay arrintan ku xiraan sheekada masjidka labada qiblo ee Saylac, oo Fauvelle-Aymar iyo asxaabtiisu soo jeediyeen in laga yaabo inay ka timid dib-u-dhis loogu talagalay in jihadiisa la saxo (bogga 51). Eeg Saylacdii hore iyo masjidka Qiblatayn.

Dameraqad: xarun diineed

Dameraqad, oo qiyaastii 35 km waqooyi-bari ka xigta Boorama (Borama) kuna taal marin buureed, waxay leedahay qiyaastii 30 dhismo oo keliya, balse lix masjid, qabuuraal weyn iyo taallo badan oo reer guuraa iyo masaajid bannaanka ah, oo ku kala firirsan qiyaastii 24 hektar. Qorayaashu waxay soo jeedinayaan inay ahayd dariiqo, bulsho diineed, oo u adeegta "dadka magaalada iyo reer guuraagaba" (bogga 45).

Saylac iyo Maduuna

Saylac. Masaajiddeeda waxaa laga dhisay dhagax nuuradeed oo la jaray oo la malaasay, waxayna leeyihiin barxado hore. Masjidka Sahari (Shahari) wuxuu leeyahay munaarad wareegsan oo saldhig afar-geesood ah ku taal, qaanso fiiqan oo laabo badan oo mixraabkiisa ka korreysa iyo laba naqshadood oo ubax ah oo la xardhay, kuwaas oo ah qurxinta keliya ee laga yaqaan masaajidda qarniyadii dhexe ee Soomaaliland. Qorayaashu waxay masaajidda Saylac la barbardhigaan kuwa Muqdisho iyo Badda Cas, waxayna xuseen in la sheego qolal loo qoondeeyay ardayda Saylac ka timaadda oo ku yaallay Masjidka Umawiyiinta ee Dimishiq iyo al-Azhar ee Qaahira (Cairo) (bogagga 47, 49–51, 57–59).
Maduuna. Magaalo gudaha ah oo bariga ku taal, leh masjid jimce oo bartamaha ku yaal, barxado iyo daaqado qaansoole ah iyo godad laga sameeyay dhagaxyo siman. Qorayaashu waxay ku sharxayaan meel uu Islaamku malaha ku koray "deegaan gebi ahaanba reer guuraa ah", iyadoo ay sababeen dacwo-faafiyeyaal ka hawlgalayay laga bilaabo qarnigii 13aad (bogagga 47, 59).

Marka la barbardhigo Itoobiya iyo Jabuuti

Itoobiya. Qorayaashu waxay haysteen qorshayaal faahfaahsan oo sagaal masjid oo qarniyadii dhexe ah oo halkaas ku yaal, siddeed ka mid ah gobolka Ifat iyo mid Harlaa. Kuwani waxay qaababka dhismaha la wadaagaan galbeedka Soomaaliland, balse inta badan mixraabku wuxuu ku dhex jiraa derbiga, mararka qaarkood dhagax la jaray ayaa laga dhisaa, qaarkoodna waxay leeyihiin qoraallo, kuwaas oo aan masaajidda gudaha ee Soomaaliland lahayn (bogagga 54–55). Eeg Harla iyo Harlaa.
Ogaadeen (Ogaden). Curle wuxuu Rugayi ku diiwaangeliyay masjid leh barxad gudaha ah oo qaansooyin ku wareegsan yihiin iyo waddo socod oo leben lagu dhejiyay. Goob la yiraahdo Derbi Belanbel ayaa 2018 laga helay Dawlad Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya (Soomaali Galbeed) (bogga 54).
Jabuuti (Djibouti). Handoga, laba masjid oo waaweyn oo 2022 la diiwaangeliyay ayaa leh mixraabyo afar-geesood ah oo soo baxsan sida kuwa galbeedka Soomaaliland, balse leh barxado hore (bogga 56).
Puntland. Saddex magaalo oo gudaha ah oo leh guryo wareegsan ayaa la sheegay 2021, balse halkaas weli masjid lagama aqoonsan (bogga 57).

Qorayaashu waxay ku soo gabagabeeyaan in masaajidda qarniyadii dhexe ee Soomaaliland ay muujinayaan "ugu yaraan saddex dhaqan oo kala duwan": qaabka gudaha ee galbeedka oo la xiriira Islaamka Itoobiya iyo saldanadihii, qaabka xeebta ee Saylac, iyo xaaladda gaarka ah ee Maduuna (bogagga 57–59).