Maxmiyaddii Ingiriiska ee Somaliland, 1884–1960: dhulka waqooyi ka hor xorriyadda

Kooban

Somaliland-tii Ingiriiska waxay ahayd xeebta waqooyi ee dhulka Soomaalida, laga bilaabo Saylac galbeed ilaa xuduudaha Majeerteen bari. Ingiriisku wuxuu maxmiyad ahaan u haystay 76 sano, laga bilaabo heshiisyadii 1884–1886 ilaa xorriyaddii 26 Juun 1960 (Library of Congress, Somalia: A Country Study; Library of Congress).

Shan maalmood xorriyadda kadib, waxay la midowday dhulkii hore ee wisaayadda Talyaaniga si loo dhiso Jamhuuriyadda Soomaaliya. Tan iyo 1991, Jamhuuriyadda Somaliland oo iskeed isu sheegtay ayaa sheegata xuduudihii maxmiyadda. Sannadkii 2023 beelaha Dhulbahante ee Laascaanood iyo Sool waxay diideen maamulkeeda, waxayna ku biireen federaalka, hadda oo ah Waqooyi Bari ("Las Anod conflict", Wikipedia).

Sababta Ingiriisku u yimid, 1884

Library of Congress waxay qortay in Ingiriisku xeebta u rabay "il laga helo hilib ari iyo waxyaabo kale oo xoolo ah oo loogu talagalay dekeddiisa ciidanka badda ee Cadan". Cadan-na waxay ilaalinaysay waddada badda ee Hindiya (Ingiriiska) (Library of Congress).

Qabsashadu waxay si dhab ah u bilaabatay Febraayo 1884, markii Major A. Hunter yimid Berbera si uu heshiisyo ula galo beelaha. Wuxuu ku-xigeenno qunsul ah dhigay Berbera, Bulaxaar iyo Saylac (isla ilaha). Qoraallada heshiisyadaas, iyo sidii ay saaxiibtinimo uga noqdeen maxmiyad, waxaa lagu sheegay heshiisyadii gumeysiga, 1884–1897.

Baaxaddiisa iyo sida loo xukumay

Sannadkii 1910 Lord Curzon wuxuu Aqalka Sare ee Ingiriiska ugu sheegay maxmiyadda inay tahay dhul "300 ilaa 400 mayl dherer ah iyo qiyaastii 200 mayl ballac ah". Dadkeeda wuxuu ku qiyaasay "inta u dhaxaysa 200,000 iyo 300,000" (HL Deb 6 April 1910, vol. 5, cc. 556–98).

Tobankii sano ee ugu horreeyay, xukunka Ingiriisku wuu khafiifsanaa. 1899 ilaa 1920 Daraawiishta ayaa gudaha kula dagaallamay Ingiriiska. 1910 dowladdu ciidamadeeda waxay dib ugu celisay xeebta. Curzon wuxuu taas ugu yeeray "ka tegitaanka" gudaha, wuxuuna dowladda ka dalbaday inay difaacdo (isla ilaha).

"Dhul la dayacay"?

Library of Congress waxay isbarbar dhigtay labada gumeysi. Talyaanigu wuxuu koonfurta ka qorsheeyay beero waaweyn iyo degsiimo. Sida ay qortay, "Somaliland-tii Ingiriisku waxay ahaatay dhul la dayacay", oo loo isticmaali jiray "wax yar oo ka badan meel hilib loogu keeno Cadan" (Library of Congress).

Waxay ku dartay in kharashka dagaalladii Daraawiishta uu lacag ka qaaday horumarinta. Markii labada dhul midoobeen 1960, waqooyigu "aad buu uga dambeeyay koonfurta xagga kaabayaasha dhaqaalaha iyo shaqaalaha xirfadda leh" (isla ilaha).

Burco, 1922

24 Febraayo 1922 Kabtan Allan Gibb, Guddoomiyihii Degmada Burco, ayaa la toogtay isagoo isku dayaya inuu joojiyo isku dhac u dhexeeyay laba kooxood. Xoghayihii Gumeysiga, Winston Churchill, wuxuu Aqalka Hoose u sheegay in Guddoomiyihii Gobolku ka dalbaday laba diyaaradood oo Cadan ka timaada "ujeeddo bandhig". Churchill wuxuu sheegay inaysan "wax bambo ah ridin", iyo in hoggaamiyeyaashu ay "ogolaadeen inay fuliyaan shuruudihii lagu soo rogay" (HC Deb 14 March 1922, vol. 151, cc. 1953–4).

Taariikhyahanno dambe ayaa sheekada si ka faahfaahsan u qoray. Waxay sheegeen in dhibaatadu ka bilaabatay cashuur cusub iyo amar hub ka dhigis, in Guddoomiyuhu soo jeediyay ganaax 2,500 geel ah, iyo in Burco la gubay. Taariikhyahanka James Lawrence wuxuu qoray in "aagga oo dhan lagu baabi'iyay isku-dar duqayn, rasaas mashiinqoryeed iyo gubid". Isla qoraalladaasi waxay sheegeen in cashuurtii la joojiyay, Guddoomiyihii Geoffrey Archer-na wax yar kadib la beddelay ("1922 Burao tax revolt", Wikipedia), iyagoo soo xiganaya Millman, British Somaliland (2013), iyo Lawrence, Imperial Rearguard, b. 168.

Dagaalkii, 1940–1941

Agoosto 1940 ciidamada Talyaaniga ayaa soo duulay oo qabsaday Somaliland-tii Ingiriiska. Muddo gaaban dhammaan dhulka Soomaalida, marka laga reebo Jabuuti iyo waqooyiga Kenya, waxay hoos yimaadeen hal taliye. Maarso 1941 ciidamada Ingiriisku way soo laabteen oo dib u qabsadeen maxmiyadda, halkaasna ka bilaabeen inay Talyaaniga ka saaraan Bariga Afrika (Library of Congress). Eeg xukunkii faashiistaha iyo dagaalkii, 1923–1941.

Maamulkii militariga, 1941–1949

1941 kadib guddoomiye militari oo Ingiriis ah ayaa maamulayay maxmiyadda. Library of Congress waxay diiwaangelisay isbeddello ka waaweyn kuwii tobanaan sano ee ka horreeyay (Library of Congress):

• Caasimad cusub. Caasimadda waxaa laga raray Berbera, oo ah xeeb kulul, waxaana loo raray Hargeysa oo ku taal dhulka sare.
• Adeegyo. Waxaa la bilaabay adeegyo caafimaad iyo xannaanada xoolaha. Beeraha waxaa lagu horumariyay dhulka u dhexeeya Gabiley iyo Boorama, ceelal badan ayaa la qoday, waxaana la furay dugsiyadii hoose ee ugu horreeyay ee aan diinta ahayn.
• Maxkamadaha. Maxkamaduhu waxay isku dareen xeerka Soomaalida, shareecada iyo sharciga guud ee Ingiriiska.
• Ciidamada. Camel Corps-kii Somaliland, oo la aasaasay intii lagu jiray dagaalladii Daraawiishta, waxaa dib loogu habeeyay shan guuto oo Somaliland Scouts ah.

Luulyo 1945 Sheekh Bashiir Sheekh Yuusuf ayaa kacdoon hubaysan ka hoggaamiyay agagaarka Burco, waana la dilay. Eeg Sheekh Bashiir.

Xisbiyada

Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed (SYL) wuxuu laamo ka furtay waqooyiga. Library of Congress waxay magacawday labadii xisbi ee waaweynaa ee waqooyiga (Library of Congress):

• Somali National League (SNL), oo "inta badan lala xiriirin jiray qoyska beelaha Isaaq".
• United Somali Party (USP), oo ay taageeri jireen Gadabuursi iyo Ciise oo ka mid ah Dir, iyo Dhulbahante iyo Warsangeli oo ka mid ah Daarood.

Isla ilahaasu waxay sheegtay in ilaa 1954 aanu jirin xisbi "awood u lahaa inuu abaabulo taageero dadweyne oo hoose" (Library of Congress).

Hawdka iyo u-wareejinta is-xukunka, 1954–1959

1954–1955 Ingiriisku wuxuu dhulka daaqa ee Hawdka u wareejiyay maamulka Itoobiya. Mudaaharaadyo ayaa xigay, waxaana soo baxay xisbi cusub, National United Front (NUF), oo uu hoggaaminayay Michael Mariano. Eeg Hawdka, 1954–1955.

Library of Congress waxay sheegtay in mudaaharaadyadu "ay Ingiriiska ku qasbeen 1956 inuu maxmiyaddiisa keeno dowlad matalaad leh", oo uu aqbalo midow mustaqbalka ah oo lala galo koonfurta (Library of Congress):

• 1957. Gole Sharci-dejin oo lix xubnood ah, oo guddoomiyuhu u magacaabay inay matalaan qoysaska beelaha waaweyn.
• 1958. Waxaa la ballaariyay oo laga dhigay laba iyo toban xubnood oo la doortay, laba la magacaabay iyo shan iyo toban oday iyo waxgarad. Magaalooyinku waxay ku codeeyeen cod qarsoodi ah; miyiga waxaa lagu doortay ogolaansho shirarka beelaha.

Juun 1958 xildhibaan Ingiriis ah, Fenner Brockway, ayaa Aqalka Hoose u sheegay in horumarka siyaasadeed uu "aad uga weynaa Somaliya-dii Talyaaniga", iyo in "aanay jirin wasiirro la doortay oo Somaliland-ta Ingiriiska ah" (HC Deb 26 June 1958, vol. 590, cc. 596–7).

Doorashadii 1960

1960 waxaa la qabtay doorashadii ugu horraysay ee xisbiyada ee Gole Sharci-dejin oo 33 kursi ah. SNL iyo USP waxay qaateen dhammaan kuraasta marka laga reebo hal. Michael Mariano ayaa kursigii ugu dambeeyay u qaatay NUF (Library of Congress). Library of Congress waxay qortay in guuldarradii xisbigiisa "si cad loogu nisbayn karo inuu Masiixi ahaa", taas oo ay mucaaradkiisu ka dhigeen arrin ololaha ka mid ah (isla ilaha).

Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal wuxuu noqday Soomaaligii ugu horreeyay ee hoggaamiya dowladda, isagoo madax u ah gole wasiirro oo afar xubnood ah (isla ilaha). Eeg Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal.

Xorriyadda iyo midowga, 1960

• Abriil 1960. Hoggaamiyeyaasha labada dhul ayaa Muqdisho ku kulmay oo ku heshiiyay in la dhiso dowlad midaysan (Library of Congress).
• 26 Juun 1960. Maxmiyaddu waxay noqotay Dowladda Somaliland oo xor ah. Maamulka Somaliland Scouts wuxuu u wareegay dowladdeeda (HC Deb 25 July 1960, vol. 627, cc. 1068–70).
• 1 Luulyo 1960. Midowga lala galay koonfurta waa la "ansixiyay", safiirkii ugu horreeyay ee Ingiriiska ee Jamhuuriyadda Soomaaliya-na wuxuu gudbiyay waraaqihiisa aqoonsiga (isla ilaha).

Isla diiwaankaasu wuxuu sheegay in qiyaastii 1,500 Soomaali ah oo Ingiriiska ku noolaa ay "ajnabi noqdeen 26 Juun 1960" markii maxmiyaddu xorowday (isla ilaha). Sheekada buuxda ee shantaas maalmood waxaa lagu sheegay xorriyadda iyo midowga, 26 Juun ilaa 1 Luulyo 1960.

Yaa dhibaatadu gaartay?

• Dagaalladii Daraawiishta, 1899–1920, dagaalyahanno iyo qoysas gudaha oo dhan ah ayaa la dilay, xoolo badanna dhinac kasta waa ka lumay. Eeg Daraawiishta.
• 1922, sarkaal Ingiriis ah ayaa Burco lagu dilay. Taariikhyahanno dambe waxay sheegeen in magaalada la gubay, dadkana lagu soo rogay ganaax geel ah ("1922 Burao tax revolt", Wikipedia).
• 1945, Sheekh Bashiir iyo rag kooxdiisa ka mid ah ayaa lagu dilay kacdoonkii agagaarka Burco. Eeg Sheekh Bashiir.
• 1955 wixii ka dambeeyay, xoolo-dhaqatadu waxay waayeen maamulkii Ingiriiska ee dhulka daaqa ee Hawdka. Eeg Hawdka.

Ilaha way kala duwan yihiin

• Tirada dadka. Curzon wuxuu 1910 sheegay 200,000 ilaa 300,000, qiyaas ahaan, ma ahayn tirakoob.
• Goorta midowgu dhammaystirmay. Xoghayihii Arrimaha Dibadda ee Ingiriiska wuxuu 25 Luulyo 1960 Aqalka Hoose u sheegay inay jirto "hubaal la'aan yar" oo ku saabsan ilaa xadka Sharciga Midowga "la dhammaystiray" (HC Deb 25 July 1960).
• Burco, 1922. Churchill wuxuu baarlamaanka u sheegay in diyaaradaha aysan "wax bambo ah ridin". Taariikhyahanno dambe, sida Wikipedia soo xigatay, waxay sheegeen in magaalada la duqeeyay oo la gubay ("1922 Burao tax revolt", Wikipedia).

Dhaxalka, sida loo diiwaangeliyay

26 Juun 1960 maxmiyaddu waxay noqotay dowlad xor ah oo leh dowlad la doortay, 1 Luulyo-na waxay la midowday koonfurta. Library of Congress waxay qortay in "dalabka dadweynuhu ku qasbay hoggaamiyeyaasha labada dhul inay si degdeg ah u hirgeliyaan qorshayaasha midowga" (Library of Congress). Waxay kaloo diiwaangelisay in midowga kadib, farqiga u dhexeeya waqooyiga iyo koonfurta uu "dhaliyay dareen khiyaano iyo xanaaq ah oo waqooyiga ka dhex abuurmay" (Library of Congress). Eeg arrinta Somaliland maanta.

Ilaha asalka ah ka akhriso

• Aqalka Sare ee Ingiriiska, dood ku saabsan ka bixitaanka maxmiyadda, 6 Abriil 1910: Hansard.
• Aqalka Hoose ee Ingiriiska, war ku saabsan Burco, 14 Maarso 1922: Hansard.
• Aqalka Hoose, su'aal ku saabsan mustaqbalka maxmiyadda, 26 Juun 1958: Hansard.
• Aqalka Hoose, xorriyadda Somaliland, 25 Luulyo 1960: Hansard.
• Library of Congress, Somalia: A Country Study (1993): Qaybinta gumeysiga, Xoojinta xukunka gumeysiga, Maamulkii Militariga Ingiriiska, Waddada xorriyadda.