Leegada Dhallinyarada Soomaaliyeed (SYL), 1943–1969

Kooban

Leegada Dhallinyarada Soomaaliyeed waxay ahayd xisbigii siyaasadeed ee casriga ahaa ee Soomaaliyeed ee ugu horreeyay, waana tii koonfurta u horseeday xorriyadda 1960. Ujeeddooyinkeedu waxay ahaayeen midaynta Soomaalida oo dhan, soo afjaridda kala qaybinta qabyaaladda, faafinta waxbarashada casriga ah iyo qorista Af-Soomaaliga (Library of Congress, Somalia: A Country Study). Xubnaheedu waxay ku dhaarteen inaysan sheegin beeshooda.

Sidee ku bilaabatay?

15 Maajo 1943, saddex iyo toban dhallinyaro Soomaaliyeed ayaa ku kulmay xafiis hal qol ah oo ku yaal Via Cardinale Massaia, Muqdisho, waxayna aasaaseen Naadiga Dhallinyarada Soomaaliyeed (Mohamed Trunji, Hiiraan Online, 2017). Trunji waa qoraaga buugga Somalia: The Untold History, 1941–1969.

Ingiriisku wuxuu xukumayay gumeysigii hore ee Talyaaniga tan iyo 1941, isagoo hoos geeyay Maamul Militari oo Ingiriis ah. Maktabadda Koongareesku waxay sheegtay in saraakiisha Ingiriisku ay Soomaalida ku dhiirrigeliyeen inay is-abaabulaan, ayna u oggolaadeen booliska iyo shaqaalaha dowladda ee wax bartay inay ku biiraan naadiga (Library of Congress).

Mid ka mid ah aasaasayaashii ugu dambeeyay ee noolaa, Cali Xasan "Verdura", ayaa wareysi 2002 ah ku yiri Leegadu waxay "ka koobnayd dad asal kala duwan leh" (Goobjoog News, 2016). Maktabadda Koongareesku waxay diiwaangelisay in aasaasayaashu ka kala yimaadeen afar ka mid ah lixda qabiil-qoys ee waaweyn ee Soomaaliya, ayna diideen inay sheegaan kuwa ay yihiin (Library of Congress).

Yaa ahaa aasaasayaashii?

Liisaska aasaasayaashu way kala duwan yihiin, Soomaalidiina weli way ka doodaan cidda bilowday. Liiska Wakaaladda Wararka Qaranka Soomaaliyeed (SONNA) waxaa ka mid ah Cabdulqaadir Sheekh Sakhaawudiin, Yaasiin Xaaji Cismaan Sharmaarke, Maxamed Xirsi Nuur "Sayidiin", Xaaji Maxamed Xuseen, Dheere Xaaji Dheere, Daahir Xaaji Cismaan "Dhegaweyne", Cali Xasan Maslax, Maxamed Cali Nuur, Maxamed Faarax Hilowle iyo Maxamed Cismaan Barbe, iyo kuwo kale (SONNA, 2021).

Trunji wuxuu diiwaangeliyay in Cabdulqaadir Sheekh Sakhaawudiin loo doortay guddoomiyihii ugu horreeyay ee naadiga, Daahir Xaaji Cismaanna xoghaye (Trunji 2017). Qaar waxay fikradda u nisbeeyaan Yaasiin Xaaji Cismaan Sharmaarke; qaar kalena Sakhaawudiin iyo Xaaji Maxamed Xuseen.

Maxay u taagnayd?

Dastuurkii ugu horreeyay ee naadigu wuxuu lahaa laba ujeeddo, sida uu Trunji qoray: in la mideeyo Soomaalida oo dhan, gaar ahaan dhallinyarada, iyadoo la soo afjarayo eex-qabyaaladeedka bulshooyinka isku diraya; iyo in dhallinyarada wax la baro iyadoo loo marayo dugsiyo iyo goleyaal dhaqameed (Trunji 2017).

1 Abriil 1947 naadigu wuxuu noqday Leegada Dhallinyarada Soomaaliyeed, isagoo leh dastuur cusub. Wargeyska rasmiga ah, The Somalia Courier, ayaa xilligaas qoray in carruurnimadii dhammaatay oo raganimadii la gaaray (sida uu soo xigtay Trunji 2017). Leegadu waxay ku dartay laba ujeeddo: in la tirtiro wax kasta oo dan Soomaaliyeed u daran, iyo in Af-Soomaaligu noqdo afka qaranka, laguna qoro farta Cismaaniya ee uu sameeyay Cismaan Yuusuf Keenadiid.

Maktabadda Koongareesku waxay ujeeddooyinka Leegada ku taxday: midaynta dhammaan dhulalka Soomaalida, oo ay ku jiraan NFD-da Kenya iyo Ogaadeenya; waxbarasho casri ah oo qof walba u furan; Af-Soomaali qoran oo heer ah; iyo ka soo horjeedka soo noqoshada xukunka Talyaaniga (Library of Congress).

Dhaarta xubnaha

Soomaali kasta oo ka weyn 15 jir ayaa ku biiri karay, laga bilaabo shirweynihii xisbiga ee 1950na haweenku waxay ku biireen iyagoo ah xubno buuxa oo lacag bixiya (Trunji 2017). Xubin kasta oo cusub waxay ku dhaaratay (tarjumaad): Waxaan ku dhaaranayaa Ilaaha Weyn inaanan ficil ka qaadi doonin Soomaali kasta. Waqtiyada dhibaatada, waxaan ballan qaadayaa inaan Soomaalida caawiyo. Waxaan walaal u noqon doonaa xubnaha kale oo dhan. Ma sheegi doono magaca beeshayda.

Dhaartu waxay kaloo ballan qaaday in guurka aan lagu takoorin bulshooyinka laga tiro badan yahay ee Soomaaliyeed ee xirfadaha ku caan baxay, kuwaas oo ay magacawday.

Intee in le'eg ayay ku korantay?

Maktabadda Koongareesku waxay sheegtay in naadigu lahaa 25,000 xubnood oo kaararka sita 1946 (Library of Congress). Wuxuu xafiisyo ka furay Somaliland-tii Ingiriiska, Ogaadeenya iyo NFD-da Kenya.

Warbixin sirdoon Mareykan ah oo Sebtembar 1948 ayaa xubnihiisa Geeska oo dhan ku qiyaastay ilaa 75,000, oo 10,000 ay Muqdisho joogaan (CIA information report, 7 September 1948). Warbixin labaad oo isla biishaas ayaa laamo Leegada ka heshay Hargeysa, Berbera iyo Burco (CIA information report, 7 September 1948).

Dowladihii gumeysiga way ka baqeen. Guddoomiyaha Kenya wuxuu laanta Leegada ee Garissa ku dhawaaqay sharci darro 4 Juun 1948, hoggaamiyeyaasheedana waxaa loo masaafuriyay Turkana ilaa 1960 (Trunji 2017).

Janaayo 1948: Guddigii Afarta Quwadood

Dagaalkii Labaad ee Adduunka kadib, Ingiriiska, Faransiiska, Midowga Soofiyeeti iyo Mareykanku waxay direen guddi si uu Soomaalida u weydiiyo mustaqbalka ay doonayaan. Wuxuu Muqdisho gaaray Janaayo 1948 (Library of Congress).

Leegadu waxay qabatay isu soo bax weyn si ay u muujiso xoogga dalabka xorriyadda. Bannaanbax ka soo horjeeda oo taageeraya soo noqoshada Talyaaniga ayaa isla waqtigaas la qabtay. Rabshaddii xigtay, Maktabadda Koongareesku waxay diiwaangelisay 51 Talyaani iyo 24 Soomaali oo la dilay (isla ishaas).

Soomaalidii dhimatay waxaa ka mid ahayd Xaawo Taako, xubin Leegada ka tirsanayd oo loo xusuusto halyeyad xorriyadeed. Taallo loo dhisay ayaa ag taagan Tiyaatarka Qaranka ee Muqdisho (Goobjoog News; Somali Architecture).

Leegadu waxay guddiga ka codsatay hal shay: in Soomaalida oo dhan dib loo mideeyo iyagoo hoos imaanaya wasaayad caalami ah oo toban sano ah oo u horseedda xorriyadda. Maktabadda Koongareesku waxay sheegtay in guddigu ku taliyay qorshe u dhow kii Leegada (Library of Congress).

Maxay Talyaanigu u soo noqdeen?

Afarta quwadood kuma heshiin. Golaha Wakiillada Ingiriiska 29 Nofembar 1948, wasiir ayaa sheegay in "Soomaaliya Midaysan ay noqon lahayd xalka ugu fiican", laakiin arrintu hadda QM ayay u taal (Hansard, 29 November 1948).

21 Nofembar 1949 Golaha Guud ee QM wuxuu koonfurta hoos geeyay wasaayad Talyaani muddo toban sano ah, iyadoo xorriyadda loo qabtay 1960 (Go'aanka Golaha Guud ee QM 289 (IV)). Leegadu waxay ka soo horjeeday soo noqoshada Talyaaniga, laakiin waxay aqbashay taariikhda go'an, una shaqeysay. Eeg wasaayaddii QM.

Jidka 1960

1950 ilaa 1953. Maamulka wasaayadda Talyaanigu wuxuu xiray xubno Leegada ah, kuwo kalena ka eryay shaqada dowladda. Leegadu waxay ku jawaabtay bannaanbaxyo, caasinimo rayid ah iyo codsiyo loo gudbiyay Golaha La-talinta QM (Library of Congress).
1956. Doorashooyinkii ugu horreeyay ee dhulka oo dhan, Leegadu waxay heshay 43 ka mid ah 60-ka kursi ee Soomaalida ee Golaha Sharci-dejinta cusub. Hoggaamiyeheeda golaha, Cabdullaahi Ciise, ayaa noqday ra'iisul wasaarihii Soomaaliyeed ee ugu horreeyay (isla ishaas).
1958. Haweenka koonfurta waxay heleen codka, Leegaduna waxay ku guuleysatay doorashooyinka degmooyinka (isla ishaas).
1959. Laba xisbi oo kale ayaa qaadacay doorashadii xorriyadda ka horreysay. Leegadu waxay heshay 61 kursi oo aan cid kale u tartamin iyo 20 kursi oo lagu tartamay, Cabdullaahi Ciisena wuxuu dhisay dowladdii cusbayd (isla ishaas).
1 Luulyo 1960. Koonfurta iyo waqooyiga waxay u midoobeen Jamhuuriyadda Soomaaliya. Aadan Cabdulle Cismaan, hoggaamiyihii baarlamaanka ee Leegada, ayaa noqday madaxweynaheedii ugu horreeyay (Library of Congress; Library of Congress).

Kala qaybsanaanta gudaha Leegada, 1956–1960

Leegadu ma ahayn hal ra'yi. Maktabadda Koongareesku waxay diiwaangelisay in sannadihii xorriyadda ka horreeyay, khilaafaadku ay "u ekaayeen muran gudaha SYL-ta xukunka haysay ah, halkii ay ahaan lahaayeen tartan xisbiyo" (Library of Congress).

Garabyo is-haya. Isla ishaas waxay diiwaangelisay in xubnaha Daarood iyo Hawiye ay sameeyeen garabyo. Mid kastaa wuxuu kan kale ku eedeeyay: mid inuu saameyn Talyaani ku hoos jiro, kan kalena eex qabiil.
Xaaji Maxamed Xuseen. Wuxuu hoggaamiyay xisbiga sannadihiisii hore, waxaana mar kale loo doortay guddoomiyaha Leegada Luulyo 1957. Wuxuu doonayay xiriir ka dabacsan oo reer Galbeedka ah iyo xiriir dhow oo Carabta ah. Cabdullaahi Ciise iyo Aadan Cabdulle Cismaan ayaa isaga iyo taageerayaashiisa ka saaray, wuxuuna aasaasay Leegada Soomaaliweyn (isla ishaas).
Qaadacaaddii 1959. HDM iyo Leegada Soomaaliweyn waxay Leegada ku eedeeyeen inay faragelisay hannaanka doorashada, waxayna qaadaceen codbixintii 1959 (isla ishaas).

Xorriyadda kadib

Leegadu waxay ahaatay xisbiga ugu weyn. Waxay heshay 74% kursiyada doorashooyinka degmooyinka ee Nofembar 1963, iyo 69 ka mid ah 123 kursi doorashadii qaran ee Maarso 1964 (Library of Congress).

Doorashadii Maarso 1969, 64 xisbi ayaa tartamay, laakiin Leegada oo keliya ayaa ka tartantay degmo kasta. Dhammaadkii Maajo 1969 xubnaheeda golaha waxay ka kordheen 73 ilaa 109, iyadoo xubno xisbiyada yaryar ah ay ku soo biireen (Library of Congress).

21 Oktoobar 1969 ciidamadu waxay qabsadeen xukunka. Golaha Sare ee Kacaanka ee cusub wuxuu mamnuucay dhammaan xisbiyada siyaasadda, oo ay Leegaduna ku jirto (Library of Congress).

Ilaha way kala duwan yihiin

Halka lagu aasaasay. Ilaha intooda badan, oo ay ku jiraan xogta aasaasayaasha laftooda, waxay sheegaan Muqdisho. Maqaalka Wikipedia ee Ingiriisiga ah ee Leegada wuxuu kaloo xusayaa Harar (Wikipedia). Calankii waxay raacdaa Muqdisho, sidii aasaasayaashu sheegeen (Goobjoog News, 2016).
Goorta ay noqotay SYL. The Somalia Courier ee xilligaas waxay bixisaa 1 Abriil 1947 (sida uu soo xigtay Trunji 2017); xog qaar waxay bixiyaan 1948.
Dhimashadii Janaayo 1948. Maktabadda Koongareesku waxay bixisaa 51 Talyaani iyo 24 Soomaali. Xog kale waxay bixiyaan tirooyin Soomaaliyeed oo ka yar.

Akhri ilaha asalka ah

Go'aanka Golaha Guud ee QM 289 (IV), 21 Nofembar 1949: qoraalka.
Doodda Golaha Wakiillada Ingiriiska ee Somaliland-tii Ingiriiska iyo Talyaaniga, 29 Nofembar 1948: Hansard.
Warbixinno sirdoon Mareykan ah oo ku saabsan ururrada siyaasadda Soomaaliyeed, Sebtembar 1948: Soomaaliyadii Talyaaniga, Somaliland-tii Ingiriiska, iyo Leegada, Luulyo 1950.