Wasaayaddii QM, 1950–1960: toban sano oo loo marayo xorriyadda

Kooban

Toban sano koonfurta Soomaaliya waxay ahayd amaano. Qaramada Midoobay waxay hoos geysay maamul Talyaani, iyadoo shardi keliya lagu qoray sharciga caalamiga: dhammaadka toban sano way xoroobi doontaa.

Taariikhdaas go'an ayaa koonfurta ka soocday ku dhowaad gumeysi kasta oo kale oo Afrika ah. Soomaalidu tobankaas sano waxay ku dhiseen xisbiyadooda, golayaashooda, dugsiyadooda iyo dowladdooda.

Sidee ku bilaabatay?

Dagaalkii Labaad ee Adduunka kadib afarta quwadood ee waaweyn kuma heshiin karin mustaqbalka gumeysigii hore ee Talyaaniga (eeg Leegada Dhallinyarada Soomaaliyeed wixii ku saabsan Guddigii Afarta Quwadood ee 1948). Su'aashu waxay u gudubtay QM.

21 Nofembar 1949 Golaha Guud wuxuu go'aamiyay in dhulku "noqon doono dowlad xor ah oo madax-bannaan". Xorriyaddiisu waxay iman doontaa dhammaadka toban sano, iyadoo hoos timaadda wasaayadda QM oo Talyaanigu maamule yahay (Go'aanka Golaha Guud ee QM 289 (IV)). Talyaanigu wuxuu la wareegay maamulka 1 Abriil 1950 (dukumeentiga QM A/1550, 25 Nofembar 1950, faqradda 7).

Maxay heshiisku tiri?

Golaha Wasaayaddu wuxuu ansixiyay heshiiska 27 Janaayo 1950. Golaha Guud wuxuu ansixiyay 2 Diseembar 1950, 44 cod iyo 6 (Foreign Relations of the United States, 1950, vol. V). Qoraalkiisa, sidii Golaha Wasaayaddu u diyaariyay, wuxuu ku jiraa diiwaanka QM (dukumeentiga QM T/449, 1950).

Dhammaad go'an. Qodobka 23: heshiisku wuu "joogsan doonaa toban sano kadib" ansixintiisa, "dhammaadkeedana dhulku wuxuu noqon doonaa dowlad xor ah oo madax-bannaan".
Qorshe wareejin. Qodobka 24: Talyaanigu wuxuu ahaa inuu QM siiyo qorshe lagu wareejinayo "dhammaan hawlaha dowladda" ugu yaraan 18 bilood dhammaadka ka hor.
Waajibaad. Qodobka 3 wuxuu Talyaaniga ku waajibiyay inuu dhiso "hay'ado siyaasadeed oo xor ah", Soomaalidana siiyo "ka qayb qaadasho sii kordhaysa" oo dowladda ah, iyo inuu "dadka ka ilaaliyo lumitaanka dhulkooda".
Ilaaliye. Gole La-talin oo ka kooban Kolombiya, Masar iyo Filibiin ayaa Muqdisho fadhiyay si uu u taliyo oo u warbixiyo (Qodobka 2).

Baaqa Mabaadi'da Dastuuriga ah

Heshiiska waxaa ku lifaaqnaa, qayb ka mid ahna ahaa, liis xuquuq oo gaaban. Qodobkiisa koowaad wuxuu leeyahay (T/449, Baaqa, qod. 1): madax-bannaanida dhulku waxay u taal dadkiisa, waxaana iyaga u fulinaysa… Maamulka Maamulaha ah.

Qodobka 8 wuxuu ballan qaaday "sinnaan buuxda oo sharciga hortiisa ah iyadoon loo eegin jinsiyad, lab iyo dheddig, luqad, fikir siyaasadeed ama diin". Qodobka 7 wuxuu maxkamadaha ku waajibiyay inay adeegsadaan "sharciga Islaamka iyo xeerka deegaanka" meesha ku habboon, Soomaalidana tallaabo tallaabo ugu soo daraan garsoorka (isla ishaas).

SYL oo QM hor timid

Sebtembar 1950 Leegada Dhallinyarada Soomaaliyeed waxay codsatay inay kala hadasho Guddiga Afraad ee QM qabyo-qoraalka heshiiska. Guddigu wuxuu ku codeeyay 20 iyo 11 in loo oggolaado inay ka qayb gasho (A/1550, faqradaha 3–4).

Conferenza della Somalia, koox xisbiyo ah oo taageersanayd soo noqoshada Talyaaniga, ayaa sidoo kale la dhegaystay (isla ishaas, faqradda 5). Labada cod ee Soomaaliyeedba waxay joogeen qolka markii heshiiska la go'aaminayay.

Sannadihii adkaa, 1950–1953

Bilowgu wuu adkaa. Maktabadda Koongareesku waxay diiwaangelisay in maamulka Talyaanigu xiray xubno SYL ah, kuwo kalena ka eryay shaqada dowladda (Library of Congress, Somalia: A Country Study). Leegadu waxay ku jawaabtay bannaanbaxyo, caasinimo rayid ah iyo racfaan loo gudbiyay Golaha La-talinta QM.

Goluhu wuxuu soo galay inuu dhexdhexaadiyo. Ilaa saddex sano kadib, qorshayaal horumarineed oo cusub ayaa "u furay jid tamarta waddaniyiinta Soomaaliyeed" (isla ishaas).

Dhisidda dowlad, 1950–1960

Maktabadda Koongareesku waxay taxday waxa la dhisay tobankaas sano (Library of Congress):

Golaha Dhulka, 1950. Soddon iyo shan xubnood ayaa ka taliyay sharci kasta, waxaana ugu dambeyntii hoggaamiyay xisbiyada. Wuxuu u shaqeeyay "sidii baarlamaan dhalanaya".
Golaha degmada Muqdisho, 1950. Siddeed iyo afartan xubnood ayaa maamulay qorsheynta iyo adeegyada, miisaaniyadahana tan iyo 1956.
Dugsiyada. Tirada ardaydu way labanlaabantay 1952 ilaa 1957. 1957 ilaa 2,000 Soomaali ah ayaa ku jiray waxbarasho dugsi sare, farsamo ama jaamacadeed, qaarna deeq waxbarasho ku joogay Shiinaha, Masar iyo Talyaaniga.
Ganacsiga. Dhoofintu way saddex-laabantay 1954 ilaa 1960.

Dowladdii Soomaaliyeed ee ugu horreysay, 1956

1956 koonfurtu waxay qabatay doorashooyinkii ugu horreeyay ee dhulka oo dhan, Gole Sharci-dejin oo 70 kursi ah. SYL waxay heshay 43 ka mid ah 60-ka kursi ee Soomaalida, xisbiga HDM-na 13 (Library of Congress).

Cabdullaahi Ciise wuxuu noqday ra'iisul wasaarihii ugu horreeyay, isagoo hoggaaminaya shan wasiir oo dhammaan Soomaali ah. Maktabadda Koongareesku waxay afarta sano ee xigay ku tilmaantaa "kuwii ugu xasilloonaa siyaasadda Soomaaliyeed ee casriga ah" (isla ishaas). Haweenku waxay heleen codka 1958, Soomaalidiina waxay la wareegeen xilal laga bilaabo guddoomiye degmo ilaa guddoomiye gobol.

Taariikhda oo la soo hormariyay

Heshiisku wuxuu xorriyadda u qabtay 2 Diseembar 1960. 5 Diseembar 1959, iyadoo Talyaanigu oggol yahay, Golaha Guud wuxuu u soo hormariyay 1 Luulyo 1960 (Go'aanka Golaha Guud ee QM 1418 (XIV); HC Deb 7 December 1959).

Waqooyigu wuxuu xoroobay 26 Juun 1960. 1 Luulyo 1960 labaduba waxay isugu biireen Jamhuuriyadda Soomaaliya, iyagoo hoos imaanaya Dastuurkii 1960.

Ilaha way kala duwan yihiin

Taariikhda bilowga. Xog qaar waxay bixiyaan 1950, qaar kalena 2 Diseembar 1950. Talyaanigu wuxuu bilaabay maamulka 1 Abriil 1950, ka hor intaan Golaha Guud ansixin heshiiska Diseembar.
Cidda doonaysay federaalka. Maktabadda Koongareesku waxay sheegtay in HDM ay doonaysay dowlad federaal ah, SYL-na mid midaysan (Library of Congress). Dastuurkii 1960 wuxuu doortay dowlad midaysan.

Akhri ilaha asalka ah

Go'aanka Golaha Guud ee QM 289 (IV), 21 Nofembar 1949: qoraalka.
Qabyo-qoraalka Heshiiska Wasaayadda iyo Baaqa Mabaadi'da Dastuuriga ah, dukumeentiga QM T/449, 1950: PDF.
Warbixinta Guddiga Afraad ee Heshiiska Wasaayadda, dukumeentiga QM A/1550, 25 Nofembar 1950: PDF.
Go'aanka Golaha Guud ee QM 1418 (XIV), 5 Diseembar 1959: diiwaanka.