Xiis (Heis): dekeddii hore iyo 300-keeda taallo, qarniyadii 1aad ilaa 3aad ee miilaadiga

Kooban

Xiis (Heis) waxay ku taal xeebta Sanaag, bariga Soomaaliland. Waa goobta ganacsi ee qadiimiga ah ee ugu wanaagsan ee la daraaseeyay xeebta Soomaalida ee Gacanka Cadmeed. Ku dhawaad wax kasta oo halkaas laga helay dibadda ayaa laga keenay, ku dhawaad dhammaantoodna qabuuraha ayay ka soo baxeen. Boggani wuxuu inta badan ku tiirsan yahay warbixinta kooxda Isbaanishka ee halkaas ka shaqaysay 2018 iyo 2019 (Fernández Fernández, González-Ruibal iyo de Torres, "New evidence of long-distance trade in Somaliland in Antiquity: imported materials from the 2018–2019 field seasons at Xiis (Heis), first to third centuries AD", gudaha Networked Spaces, MOM Éditions, 2022). Lambarrada faqradaha ee hoose waxay tilmaamayaan warbixintaas.

Kuwa halkaas ka shaqeeyay

Georges Révoil, dabayaaqadii qarnigii 19aad. Sahamiyahan Faransiiska ahaa wuxuu taallooyinka ka ururiyay quraarad iyo dhoobo Roomaan ah. Quraaradiisa waxaa la daraaseeyay 1986, ururintiisa oo dhanna buug gaar ah ayaa lagu daabacay 1993 (§1).
Neville Chittick, 1976. Wuxuu taallo yar oo la dhacay ka helay quraarad Roomaan ah oo "qiyaastii qarnigii 4aad ee miilaadiga ah" (tarjumaad), iyo dhoobo uu u taariikheeyay qarniyadii 2aad–5aad (§1).
Sahamadii 2017–2018. Carl Phillips wuxuu goobta u sahamiyay shirkad dhismo oo qorshaynaysay waddo u socota deked mustaqbalka la dhisi doono; kooxda Isbaanishka, oo ka timid Machadka Cilmiga Hiddaha (Incipit) ee Golaha Qaranka ee Cilmi-baarista Isbaanishka, ayaa si gaar ah u sahamisay (§1).
Qodistii 2019. Kooxda Isbaanishku waxay qodday afar taallo. Shaqadu waxay istaagtay 2020 kadib markii duufaantii kulaylaha ee Pawan ay burburisay waddada Xiis (§1).

Goobta

Waxay leedahay saddex qaybood (§§2–3):

Qabuuraha. In ka badan 300 taallo oo qaabab iyo cabbirro kala duwan leh ayaa 1,800 mitir ku fidsan xeebta, inta u dhexeysa jasiirad dhagax ah iyo afka webi xilliyeed. Inta badan waxay ku yaallaan meel qiyaastii 800 x 250 mitir ah oo ka hoosaysa sare-dhul la yiraahdo Ma'ajilayn, oo 145 mitir ka sarreeya heerka badda.
Sare-dhulka Ma'ajilayn. Weelal khamri oo Roomaan ah (amphorae), weelal kayd iyo dheryo karin oo Carabta Koonfureed ah, balse wax dhismayaal ah ma leh.
Jasiiradda, oo xeebta u jirta wax ka yar 200 mitir, oo leh madal 15 mitir ah oo dhagax shacaab ah iyo jaranjarooyin dhul. Waa qaybta keliya ee goobta laga helay dhoobo xilliyadii dhexe iyo kuwii ka dambeeyay.

Waxa qabuuruhu ka koobnaayeen

Kooxdu waxay taallo kasta ku sawirtay diyaarad aan duuliye lahayn (drone). Alaab dibadda laga keenay ayaa laga helay 80 ka mid ah: dhoobo dhalaalsan oo Barthiyaan ah oo ka timid koonfurta Ciraaq 46 ka mid ah, quraarad 25, weelal khamri 19, alaab dhoobo caadi ah oo giraangir lagu sameeyay 15, iyo kuul dhagax ama quraarad ah 7 (§4). Afarta qabri ee la qoday (§4):

laba waxaa midkiiba ku jiray hal qalfoof, wax alaab ahna kuma jirin;
mid aan la taaban oo dhan ah, waxaa ku jiray qof dhallinyaro ah oo la jiray "dhalo weyn oo quraarad Roomaan ah oo loo taariikheeyay qarnigii 3aad ee miilaadiga, kabaal bir ah iyo silsilad qoorta ah oo leh kuul quraarad iyo naxaas ah" (tarjumaad);
mid la dhacay, ayaa weli lagu hayay "alaab qani ah oo badan oo ka timid qarnigii 1aad ee miilaadiga" (tarjumaad), oo ay ka mid yihiin quraarad millefiori ah, baaquli quraarad Roomaan ah oo xariiqyo leh, dhoobo dhalaalsan oo Barthiyaan ah, terra sigillata Talyaani ah iyo quraarado qurxin ah oo ka mid ahaa sanduuq.

Meesha alaabtu ka timid

Warbixintu waxay sheegaysaa (§§6–22):

Weelal khamri (amphorae) oo ka yimid Campania ee Talyaaniga, Badda Iijiyan (Rhodes ama Kos), Cilicia ee Turkiga, koonfurta Gaul iyo Masar. Jajab weel khamri ah ayaa leh qoraal Giriig ah oo xoqan oo leh xarfaha A, Y, N (§8).
Weelal miis oo tayo sare leh: terra sigillata Talyaani ah, oo u badan inay ka timid Arezzo; Eastern Sigillata oo ka timid deegaanka Antioch; iyo baaquliyo casaan lagu dahaadhay oo ka yimid warshadaha Niil.
Weelal dhalaalsan oo ka yimid gobolka Basra ee koonfurta Ciraaq, "in ka badan boqol jajab" (tarjumaad) (§12).
Weelal kayd oo ka yimid Carabta Koonfureed.
Kuul carnelian iyo agate ah, oo u badan inay ka yimaadeen Koonfurta Aasiya (§25).

Dhoobada deegaanka ku dhawaad ma jirto: "wax ka yar 1% dhammaan alaabta la diiwaangeliyay" (tarjumaad) (§5). Dheri karin oo gacan lagu sameeyay oo deegaanka ah ayaa leh nooc ay kooxdu sidoo kale ka hesho "goobaha dadka asalka ah laga bilaabo kunkii sano ee 1aad ee miilaadiga ilaa qarnigii 13aad gobolka Berbera" (tarjumaad) (§11).

Taariikhaha

Kooxdu alaabta waxay u taariikhaysaa horraantii qarnigii 1aad ilaa qarnigii 3aad ee miilaadiga, iyadoo qarnigii 1aad ahaa "heerka ugu sarreeya ee ganacsiga fog ee goobta" (tarjumaad). Waxay diiwaangelisay "maqnaansho buuxda oo alaab loo taariikheeyay qarnigii 4aad iyo wixii ka dambeeyay" (tarjumaad), waxayna ku soo gabagabaysay in "ganacsiga fog ee Xiis uu dhammaaday waqti ku dhow qarnigii 3aad ee miilaadiga" (tarjumaad) (§§23–24). Waxay soo jeedisay laba sababood: dekedaha xeebta Soomaalida ma lahayn dhismayaal joogto ah, waxayna "si fudud u guuri jireen" (tarjumaad), doorka Aksum ee Badda Casna wuu kordhay laga bilaabo qarnigii 3aad (§24).

Kuwa halkaas lagu aasay

Kooxdu waxay qortay in dadka dhintay "ay ahaayeen reer guuraa, maadaama lagu aasay qabuuro la mid ah kuwa ka muuqda waddooyinka u socda gudaha Soomaaliland, oo weli ay maanta isticmaalaan xoolo-dhaqatada guuraaga ah" (tarjumaad). Waxay xustay in dhoobo deegaan la waayay, maadaama xoolo-dhaqatadu "ay u badan tahay inay isticmaali jireen dambiilo iyo weelal qara ah" (tarjumaad), iyo in aan xeebta iyo gudahaba laga helin degaan joogto ah oo xilligan ah (§27). Waxay buurta dusheeda u aragtaa meeshii "dadka asalka ahi ay ku sugi jireen imaatinka ganacsatada shisheeye" (tarjumaad), cagta buurtana meel kulan ama meel cibaado oo suurtagal ah, iyadoo xustay in "diyaafado, siyaarooyin iyo cibaadooyin kale oo la xiriira goobaha aaska ay taariikh ahaan ka yaqaanniin xoolo-dhaqatada Geeska" (tarjumaad) (§26).

Isla kooxdaas ayaa markii dambe ku tilmaantay ganacsiga u dhexeeyay reer guuraaga iyo ganacsatada shisheeye ee xeebtan mid xilliyeed ah oo raacayay dabaylaha monsoon-ka, waxayna suuqyadii xeebta ee qarniyadii dhexe ugu yeertay "tusaalooyin dambe oo ka mid ah dhaqan qarniyo jiray oo ganacsi ah oo u dhexeeyay reer guuraaga iyo ganacsatada shisheeye" (tarjumaad) (de Torres Rodríguez iyo kuwo kale, "Towns in a sea of nomads", 2022, b. 269).

Xiis iyo Periplus-ka

Xiis "waxaa dhaqan ahaan loo aqoonsaday mid ka mid ah 'dekedaha dhinaca fog'" (tarjumaad) ee Periplus-ka, Mundus ama Mosylon. Kooxdu waxay qortay in "qorayaasha badankoodu ay isku raacsan yihiin in midda ugu habboon ay noqon karto Mundu" (tarjumaad), maxaa yeelay Periplus-ku wuxuu ka warramayaa maraakiib ku xirta "jasiiradda aadka ugu dhow xeebta" (tarjumaad), sida jasiiradda Xiis (§2). Periplus-ku wuxuu ka yiri Mundus in ganacsatada halkaas joogaa ay "yihiin kuwo gorgortan adag" (tarjumaad) (lagu soo xigtay §2). Eeg dekedaha Soomaalida ee Periplus-ka.

Aragtidii Chittick, 1979. Neville Chittick wuxuu taallooyinka ku tilmaamay "kuwo ku fidsan qiyaastii 4 km xeebta" (tarjumaad), "goob la degganaa" (tarjumaad) ma uusan helin, wuxuuna jajabyada dusha sare ku xusay "weel dhoobo Nuubiyaan ah, oo caddayn u ah ganacsi lala lahaa Masar sare" (tarjumaad). Wuxuu magaca deegaanka ee raasku, Ma'ajilayn, la barbardhigay Mosyllon, balse wuxuu qoray in sharaxaadda Periplus-ka ee Mundus, "oo lagu xusay jasiirad xeebta u dhow, ay goobta si fiican ugu habboon tahay. Waxaa laga yaabaa in meelaha la isku qaldo" (tarjumaad). Isaguna wuxuu ku soo gabagabeeyay in "ganacsiga ay wadeen reer guuraa oo malaha imaan jiray oo dhisan jiray guryo ku-meel-gaar ah (oo laga yaabo inay u ekaayeen aqalka Soomaaliga ee casriga ah, oo si fudud loo furfuro si loogu safro) xilliga ganacsiga" (tarjumaad), wuxuuna soo jeediyay in quraaradda Roomaanka ee tayada sare leh "aysan ku habboonayn nolosha reer guuraaga… Waxaa laga yaabaa in alaabtan loogu talagalay oo keliya kuwa dhintay" (tarjumaad) (Chittick, "Early ports in the Horn of Africa", International Journal of Nautical Archaeology 8.4, 1979, bb. 273–274).

Doonyaha. Chittick wuxuu meelaha furan ee aan gabbaadka lahayn ee laga soo dego xeebtan ku xiray "sii jiritaanka gobolkan ee doonyaha la tolo (beden), oo la dhiso iyadoon wax bir ah lagu xirin, oo la sheego inay u adkaystaan ku dhaca xeebta marka ay ka soo galaan hirarka si ka wanaagsan doonyaha kale" (tarjumaad) (isla ishaas, b. 273).

Raas Xaafuun (Ras Hafun), goobta kale ee qadiimiga ah ee la qoday ee xeebta Soomaalida, waxay leedahay alaab isku mid ah, balse waxaa sidoo kale laga helay dhoobo Hindi ah, taas oo aan laga helin Xiis (§25). Eeg Opone iyo Raas Xaafuun.