Saylac, Berbera iyo Muqdisho oo ku jira diiwaannadii Yemen ee Rasuulidyada, 1229–1454

Kooban

Boqortooyadii Rasuulidyadu waxay Yemen xukumaysay laga soo bilaabo 1229 ilaa 1454, waxayna maamulaysay kastamka Cadan (Aden), oo markaas ahayd mid ka mid ah dekedaha ugu mashquulsan Badweynta Hindiya. Saraakiisheedu waxay hayn jireen diiwaanno faahfaahsan: qiimaha canshuuraha, kalandarrada badmaaxa iyo buugaagta hagaha maamulka. Taariikhyahan Éric Vallet ayaa diiwaannadan akhriyay markuu qorayay buuggiisa L'Arabie marchande: État et commerce sous les sultans rasūlides du Yémen (Publications de la Sorbonne, 2010; si furan ayuu uga jiraa OpenEdition). Qaybo badan ayaa ku saabsan xeebta Soomaalida. Waxay Saylac (Zeila) ku tilmaamaan albaabka dhulka sare, waxay ka warramaan ganacsiga idaha ee Berbera iyo Maydh, iyo maraakiibta Muqdisho (Mogadishu).

Qoraallada ugu muhiimsan ee Rasuulidyada ee Vallet adeegsaday waa Nūr al-maʿārif (dhammaadkii qarnigii 13aad), Mulakhkhaṣ al-fiṭan (qarnigii 14aad, buug hage canshuuraha), kalandarkii Suldaan al-Ashraf ʿUmar, iyo Irtifāʿ al-dawla al-muʾayyadiyya (sharaxaad dowladda oo khariidado leh). Haddii aan si kale loo sheegin, xaqiiqooyinka hoose waxay ka yimaadeen Vallet, L'Arabie marchande, cutubka 6, waxaana lagu tilmaamay farqadda (§).

Saylac, "dekedda Xabashida"

Albaabka. Qoraaga Yemen ee al-Janadi wuxuu Saylac ku sheegaa "tuulada ah dekedda (bandar) Xabashida", oo laga dhoofo inta badan marsooyinka Yemen, gaar ahaan Cadan, oo ay ka ambabaxaan safarrada geela ee u socda dhammaan qaybaha Xabashida (waxaa la soo xigtay ka hor §44) (tarjumaad). Vallet wuxuu qoraa in, marka laga eego Cadan, Saylac ay "shaki la'aan" ahayd dekedda ugu weyn ee xeebta Muslimka ah ee Afrika (§44).
Xilliyada badmaaxa. Kalandarrada Rasuulidyadu waxay diiwaangeliyaan in maraakiibtu Cadan uga ambabaxi jireen Saylac iyagoo raacaya dabaysha koonfureed (azyab) laga bilaabo Oktoobar ilaa dhammaadka jiilaalka. Inta kale ee sannadka, dabaysha waqooyi ayaa u fududaysay ka gudubka Saylac ilaa Cadan. Ibnu Battuuta (Ibn Battuta) wuxuu Cadan ilaa Saylac ku maray afar maalmood bishii Janaayo 1331 (§44).
Kharashka safarka. Nūr al-maʿārif wuxuu sheegaa kharashka xamuulka laga qaado Saylac ilaa Cadan: 4 ama 5 diinaar baqal, 2 ama 3 diinaar nin la dhufaanay (eunuch), iyo 4 diinaar bahār fool maroodi ah. Qofka baqasha lahaa wuxuu ahaa inuu kiraysto maqaar la dhigo hoosteeda markabka dushiisa (§44).
Wixii Saylac soo maray. Dahab, addoommo, baqlo iyo xabad (civet) ayaa gudaha ka soo degi jiray oo Saylac u mari jiray Cadan (§46). Liiska buuxa ee alaabta "Xabashida" ee Nūr al-maʿārif wuxuu ku daraa fool maroodi, maqaar la suuyay, rinjiga wars iyo udugga qusṭ (§50).
Dhaqaalaha deegaanka. Vallet wuxuu qoraa in Saylac ay sidoo kale u adeegi jirtay dhaqaale deegaan oo ku dhisan kalluumaysi iyo xoolo-dhaqasho. Wuxuu soo xigtaa Ibnu Battuuta, oo Saylac ku tilmaamay caasimadda Barbarta, Muslimiin Shaafici ah oo ku noolaa lamadegaan laba bilood oo socod ah u dhexeeya Saylac iyo Muqdisho, kuna haystay geel iyo ido "caan ku ah buurnaantooda" (§46) (tarjumaad). Warka buuxa ee Ibnu Battuuta, eeg Ibnu Battuuta oo booqday Muqdisho iyo Saylac, 1331.

Ido ka yimid Berbera, Maydh iyo dekedo kale

Idaha Barbariga. Nūr al-maʿārif iyo Mulakhkhaṣ waxay inta badan sheegaan idaha barābir, oo laga keeno bannaanka xeebta iyo dhulka sare, qaarkoodna Cadan loogu dhoofin jiray Saylac (§46).
"Mayṭī" iyo "Barbarī". Kalandarka al-Ashraf ʿUmar wuxuu diiwaangeliyaa in bisha Sebtembar "Mayṭī" iyo "Barbarī" ay Cadan ka ambabaxi jireen iyagoo raacaya dabaysha waqooyi-bari. Vallet wuxuu u qaataa inay ahaayeen maraakiibta Maydh (Mayṭ) iyo Berbera (Barbara), laba meelood oo xeebta ah oo lagu xiriiriyo ganacsiga idaha (§47).
Dekedo kale. Nūr al-maʿārif wuxuu kaloo sheegaa maqaar la suuyay oo laga dhoofiyo Ḥayra, oo isla xeebtaas ku taal, iyo ido laga soo dejiyo Marghawiyya (§47).
Inta ay maraakiibtu gaari jireen. Maraakiibta Saylac uma muuqato inay si badan uga gudbi jireen bari Cadan. Maraakiibta "Barbara" waxay gaari jireen al-Aḥwar, oo ku taal bariga Cadan, taasoo alaabta Soomaalida u gudbin jirtay dhulka ka dambeeya (§48).
Xog ku saabsan Maydh. Qoraal hoose (footnote), Vallet wuxuu soo xigtaa taariikhyahan Joseph Cuoq oo ka warramaya sheekada dhaqanka ee sheegaysa in Sheekh Isxaaq, awowga Isaaq, uu Maydh degay qarnigii 13aad (qoraalka hoose 115).

Al-ʿAra: canshuur laga qaadi jiray maraakiibta Saylac

Juqraafiyahan qarnigii 13aad Ibnu al-Mujaawir (Ibn al-Mujawir) wuxuu sharxaa al-ʿAra, tuulo ay degganaayeen kalluumaysato iyo dameer-wadeyaal, oo ku taal xeebta Yemen meel u dhow Baab al-Mandab (Bab al-Mandab). Halkaas waxaa laga qaadi jiray canshuur la kireeyay oo saarnayd doonyaha kalluumaysiga, safarrada u dhexeeya Cadan iyo Zabiid (Zabid), iyo "maraakiibta dadka Saylac" ee ka imanayay Xabashida, oo sannadkii ahayd 1,200 diinaar. Waa la baabi'iyay 1223, dib ayaa loo soo celiyay 1227, kirada canshuurtuna waxay markaas gaartay 1,700 diinaar. Weli halkaas lagama helin goob qarniyadii dhexe ah (§48–49).

Ganacsiga dhulka sare

Laba "suldaan oo Xabashida ah". Nūr al-maʿārif wuxuu "suldaanka Xabashida" u adeegsadaa labadaba taliyihii Walashma ee Ifat iyo boqorkii Masiixiga ahaa. Hab-maamuus maxkamadeed oo Rasuulidyada ah wuxuu leeyahay labadaba waxaa lagu magacaabayaa "suldaanka weyn ee sharafta leh" (tarjumaad). Vallet wuxuu qoraa in Mamaaliikta Masar aysan habkan u adeegsan labadoodna, wuxuuna u akhriyaa inay ahayd aqoonsi Rasuulidyadu siiyeen laba awoodood oo madax-bannaan (§55, §73–74). Ifat, eeg Saldanadda Shawa iyo aasaaska Ifat.
Kalgur. Saylac ka sokow, magaalada Muslimka ah ee keliya ee Nūr al-maʿārif magacaabo waa Kalgur, oo ku taal cirifka Shawa (Shewa) dhanka dhulka Masiixiyiinta. Vallet wuxuu sawirka qoraalka ku soo koobaa hal dhul oo la mariyo, Ifat, oo leh laba daraf, Saylac iyo Kalgur (§58–61).
Lacagta. Ifat iyo Kalgur waxay adeegsan jireen dirhamyada lacagta (silver) ee Masar, oo la miisaami jiray halkii la tirin lahaa. Taliyayaasha deegaanku lacag ma samayn jirin, ganacsiga yarna waxaa loo adeegsan jiray ḥaras, jajab ka mid ah faraatiko iyo jijimo lacag ah oo jabay. Badeecad-ku-beddelashadu (barter) ayaa ahayd caadada (§63).
Dharka. Suufka Hindiya ee la daabacay oo lagu rinjiyeeyay nuuradda buluugga ah (maḥābish) ayaa dahab lagu beddelan jiray. Ganacsade Cadan 25 diinaar ku iibsaday 10 xabbo wuxuu ku beddelan karay hal wiqiyad (ounce) oo dahab ah oo Cadan ku qiimaysan 36 diinaar, taasoo ah faa'iido 44% ah (§64–65). Qoraalku wuxuu sheegaa in celceliska faa'iidada ganacsigan uu ahaa qiyaastii 30% (§53).
Ganacsatada. Magacyo yar ayaa hadhay. Qoys ganacsato ah oo Xadrami ah ayaa ku noolaa Kalgur; mid ka mid ah wiilashoodii halkaas ayuu ku dhintay 1269 (§65–66).
Kharashka ragga la dhufaanay. In nin la dhufaanay laga qaado dhulka sare oo Yemen la geeyo waxay ku kacaysay 21 diinaar oo kharash keliya ah, inta badan cunto jidka (§67).
"Ilaaliyayaal". Ganacsatadu waxay qayb go'an oo alaabtooda ka mid ah siin jireen nazīl, "nin ka mid ah madaxda Xabashida" oo ka difaaca "dulmiga iyo cadaadiska" (tarjumaad). Vallet wuxuu is weydiiyaa inay ahaayeen madaxda deegaanka ee garād, sheekhyada Saylac ee ganacsatadu la degi jireen sida uu sheegay Ibnu Saciid (Ibn Saʿid), mise hoggaamiyeyaasha safarrada geela. Qoraalku ma diiwaangelin wax canshuur ah oo dowladda la siin jiray jidka ama Saylac (§69–70).

Masjidka Saylac

Ilo Masaari ah ayaa sheegaya in suldaankii Rasuulidyada al-Muẓaffar Yuusuf uu isku dayay inuu masjid weyn ka dhiso Saylac. Qoraa keliya, Mufaddal ibn Abi al-Fadaʾil, ayaa ku daraya in koox reer Saylac ah ay dhagxantii dhismaha badda ku tuureen, suldaankuna markaas uu maraakiibta Saylac ka mamnuucay Cadan muddo sannad ah. Vallet wuxuu soo jeediyaa in dadka Saylac ay ka baqeen inay waayaan dakhliga ganacsiga marinka haddii Rasuulidyadu awood xoog leh yeeshaan, wuxuuna isku daygaas ku tilmaamaa mid gaaban (§78, qoraalka hoose 198). Sannadihii 1370-aadkii, taariikh-qore Yemeni ah ayaa qoray in guddoomiyaha Zabiid ay addeecayeen "dadka ʿAwān, Saylac iyo dhulal kale oo fog" (tarjumaad); Vallet wuxuu tan u sharxaa awood lagu xiri karo dadka la raadinayo, ee ma ahayn awood lagu xukumo (§84–85).

Maraakiibta Muqdisho

Xaqiiqooyinkan waxay ka yimaadeen Vallet, cutubka 9, §28–33.

Saddex xilli. Ibnu al-Mujaawir wuxuu jidka Afrika u qaybiyaa saddex xilli oo badmaax: Cadan ilaa Muqdisho, Muqdisho ilaa Kilwa, Kilwa ilaa Komoros (Comoros) (§28).
Xiriirka keliya ee joogtada ah ee Bariga Afrika. Vallet wuxuu qoraa in, sida ay sheegaan dhammaan ilaha Yemen ee qarnigii 13aad, Muqdisho ay ahayd magaalada keliya ee Bariga Afrika oo si joogto ah looga iman jiray Cadan. Kalandarku wuxuu diiwaangeliyaa in maraakiibta "Maqdishī" ay Cadan u ambabaxi jireen bisha Juun iyagoo raacaya dabaysha koonfur-galbeed, kuna soo laaban jireen dayrta (§29).
Xadramawt. Maraakiibta Muqdisho waxay kaloo sannad kasta u safri jireen al-Shiḥr iyo laba deked oo u dhow, halkaas oo ay ku bixin jireen qiyaastii 4,000 diinaar oo canshuur ah, kana iibsan jireen saliid kalluun oo lagu marsado jirka markabka (§29, qoraalka hoose 82).
Alaabta. Liisaska canshuuraha Cadan waxay sheegaan qori-madow (ebony), cambar, fool maroodi iyo xabagta copal ee Zanzibar oo Muqdisho soo maray, magaaladuna waxay kaloo dhoofin jirtay subag iyo saliid macsaro (sisin). Liiska canshuuraha al-Shiḥr wuxuu sheegaa addoommo "Maqdishū" ah (§29–30).
Dharka Muqdisho. Mulakhkhaṣ wuxuu liis gareeyaa maro-dhexeedyo (fuwaṭ maqdishī) iyo suuf qarqarro leh oo Muqdisho loogu magac daray, kuwaas oo aan ku jirin Nūr al-maʿārif oo ka da' weyn. Vallet wuxuu tan u akhriyaa calaamad muujinaysa in dhar-samayntu halkaas ku kortay laga soo bilaabo dhammaadkii qarnigii 13aad. Ibnu Battuuta wuxuu qoray in halkaas lagu samayn jiray dhar "aan la mid ahayn" oo loo dhoofin jiray Masar (§30) (tarjumaad).
Magaalooyinka koonfureed. Vallet wuxuu qoraa in, dharka iyo cuntada ka sokow, inta badan alaabta maraakiibta Muqdisho ay ka imanaysay magaalooyinka Sawaaxiliga ee koonfurta. Wuxuu soo xigtaa Qaadi Mascuud (Qadi Masʿud) oo qarnigii 14aad noolaa, oo Baraawe (Barawa) ku tilmaamay meel yar oo ku taal "gobolka Maqdishū" oo ay booqdaan doonyo ka yimaada Hindiya iyo magaalooyinka xeebta (§31) (tarjumaad).
Rasuulidyadu sheegasho ma lahayn. Si ka duwan Xabashida, Muqdisho iyo xeebta koonfurteeda waligood kuma jirin hammiga Rasuulidyada, ayuu qoraa Vallet (§33). Wuxuu xusaa sharif Xadrami ah oo la oran jiray Abu Zakariyya, kaasoo horraantii qarnigii 13aad "u ambabaxay Maqdishū, halkaas oo uu cilmi si ballaaran ugu faafiyay" (qoraalka hoose 101) (tarjumaad).

Soomaalida Cadan

Ibnu al-Mujaawir wuxuu sheegaa sheeko dhaqan oo leh dadkii ugu horreeyay ee Cadan waxaa ka saaray Barābir ka yimid xeebta ka soo horjeedda ee Geeska, kuwaas oo magaalada ka dhisay aqallada ugu horreeyay ee caw-timireed laga sameeyay. Wuxuu kaloo qoraa in Barbarta iyo Xabashidu ay ahaayeen inta badan dadka Cadan. Vallet wuxuu ka digaa in sawirka juqraafiyahanku ka bixiyay Cadan si taxaddar weyn leh loo akhriyo (Vallet, cutubka 2, §49–51).