Suuq-baxyadii xeebta Berbera iyo alaabtii Aasiya ka imaan jirtay, qiyaastii 1000–1600

Kooban

Boggani wuxuu raacayaa warbixin sahan oo ay qortay kooxda Incipit-CSIC ee Isbaanya (González-Ruibal, de Torres et al., "Asia in the Horn. The Indian Ocean trade in Somaliland", Archaeological Research in Asia 27, 2021, maqaalka 100289, si furan loo heli karo). Lambarrada qaybaha ee hoose waxay tilmaamayaan qaybaha warbixintaas. Kooxdu waxay baartay afar goobood oo u dhow Berbera, waxay diiwaangelisay 1,485 shay, waxayna ogaatay in in ka badan 90% ay dibadda ka yimaadeen, oo 8.5% keliya ay ahaayeen dheri gacan lagu sameeyay oo deegaanka ah (§1). Saddex goobood waxaa laga qoday bohollo tijaabo ah; inta kale ee la helay waxaa laga soo ururiyay dusha dhulka. Taariikhda hore ee magaalada, eeg Berbera hore ka hor 1300.

Qorayaashu waxay xuseen in Berbera ay ka muuqato qoraallada Carabiga laga soo bilaabo qarnigii 13-aad, iyadoo ah deked ka yar Saylac (Zeila), in Ludovico di Varthema uu xusay 1505, iyo in Boortaqiisku ay dhaceen 1518. Ma ay heli karin magaaladii qarniyadii dhexe laftigeeda, taas oo ay u maleynayaan inay ku hoos jirto dhismayaal dambe (§1).

Bandar Abbas, qarniyadii 11-aad–13-aad

Goobtu waxay ku taal xeebta, qiyaastii 8 km bari kaga beegan Berbera. Qorayaashu waxay xuseen in magaca markii ugu horreysay uu diiwaangeliyay Richard Burton 1854–55, iyo in bandar ay Af-Faarisi ku tahay "deked" (§1.1, faallada 1).

• Waxa halkaas yaal. Qiyaastii 2 hektar oo ciid-taag ah waxaa ku yaal moofooyin dab, raso lafo xoolo la gowracay ah, dheryo lagu aasay godad dhagax lagu dahaaray, aqal laga dhisay lafaha geela, laba qabri iyo masjid leh derbi qibla iyo mixraab oo leben dhoobo ah (mudbrick) laga dhisay. Qorayaashu waxay qoreen in lebenka dhoobada ah "aan Soomaaliland laga aqoon, laakiin uu ku badnaa Yemen oo dhan qarniyadii dhexe" (§§1.1, 1.1.2).
• Waxa la helay. Dheriga intiisa badan waa weelal wax lagu karsado iyo wax lagu kaydsado oo Yemen ah, qarniyadii 11-aad–12-aad, iyo dheryo karin oo Hindi ah, sgraffiato Iran ah, celadon iyo Qingbai Shiinees ah, dhalooyin cadar oo muraayad ah, ulo kaxalka lagu mariyo iyo kuul laga sameeyay carnelian iyo agate Hindiya ka yimid (§1.1.1).
• Fasiraadda. Maadaama geela inta badan la gawraco oo keliya xilliyada diyaafadaha iyo munaasabadaha diinta, qorayaashu waxay goobta u fasireen "meel lagu qabto dabaaldegyo diimeed oo dhaqammo kala duwan isugu yimaadaan", halkaas oo reer Yemen iyo dadka deegaanku ay wada diyaafadeyn jireen, iyadoo ganacsi yarina dhinac ka socday. Isticmaalkeeda ugu weyn waxay ku taariikheeyeen qarnigii 12-aad (§1.1.2).

Siyaara, qarnigii 11-aad ilaa horraantii qarnigii 19-aad

Siyaara waxay qiyaastii 30 km bari kaga beegan tahay Berbera. Waxay ku fidsan tahay qiyaastii 8 hektar oo bannaan ciid ah oo xeebta ku teedsan, waxayna leedahay qalcad, laba dhisme oo dhagax shacaab (coral) ah iyo xabaalo Muslimiin oo kumanaan qabri leh (§1.2).

• Ilaha qoran. Qorayaashu waxay xuseen in badmaaxii qarnigii 15-aad Ibn Majid uu ku sheegay deked leh xilliyo badmaax oo ka duwan kuwa Saylac. Burton wuxuu diiwaangeliyay sheeko deegaanka laga sheego oo ah in 1266 waxaa xukumi jiray madax aan Muslim ahayn oo sixirroole ahaa, kaas oo ay ka saareen laba nin oo awliya ah oo Carabta ka yimid; qorayaashu waxay soo jeedinayaan in tani "ay noqon karto tusaale (allegory)" oo loo soo gaabiyay imaatinkii dacwo-faafiyeyaasha Muslimiinta (§1.2).
• Waxa la helay. Iyadoo laga helay 525 shay, waxay bixisay alaab dibadda laga keenay oo ka badan goob kasta oo kale oo sahanka ku jirtay, oo ay ku jiraan ururinta ugu weyn ee Soomaaliland laga yaqaan ee dhoobo-dhalaalka (porcelain) Shiinees ah ee buluugga iyo cadka ah: 48 jajab, oo badankoodu yihiin koobab iyo baaquliyado ka yimid Jingdezhen (§1.2.2).
• Taariikhaha. Qiyaastii 61% dheriga dibadda ka yimid ee la taariikhayn karo wuxuu ka tirsan yahay xilligii Cadal (Adal), 31% qarniyadii 11-aad–14-aad, 8%-na qarniyadii 17-aad–19-aad (§1.2.2).
• Fasiraadda. Waxyaabihii ugu horreeyay ee la helay waxay ku urursan yihiin agagaarka taallo dhagaxeed (cairn) weyn, oo leh tuulmooyin dambas iyo lafo. Qorayaashu waxay soo jeedinayaan in ganacsigu halkaas ka bilaabmay "iyadoo uu la socdo qayb cibaado", waxayna xuseen in siyaaro ay Af-Soomaali ku tahay booqashada qabuuraha awliyada. Waxay qoreen in laga bilaabo qarnigii 13-aad ama 14-aad ay noqotay "nooc suuq-bax oo caadi ah" (§1.2.3). Eeg Laga soo bilaabo taallooyinka ilaa xabaalaha.

Farhad, qarnigii 13-aad ilaa 16-aad

Farhad waa buur dhagax ah oo 3.5 km koonfur kaga beegan dekedda Berbera, kuna ag taal waddada weyn ee gudaha u socota. Badmaaxiintu waxay calaamad ahaan u isticmaali jireen ilaa xilligii gumeysiga. Waxyaabaha la helay waxay ku fidsan yihiin qiyaastii 5 hektar, laakiin dhagax-qodis iyo dhismayaal cusub ayaa tan iyo 2017 burburiyay inta badan goobta (§1.3). Maadaama aanay lahayn dhismayaal, dhagxaan wax lagu shiido ama xabaal, qorayaashu waxay u fasireen suuq-bax furan, ee ma ahayn tuulo. Marka la barbardhigo Siyaara, kala badh weelasheeda qurxinta ah waxay ka yimaadeen Yemen, 30% dheriguna wuxuu ahaa dhaamo waaweyn oo wax lagu kaydsado. Waxay soo jeedinayaan in labada suuq-bax "ay u adeegi jireen macaamiil kala duwan" (§§1.3.1–1.3.2). Qalcad, oo laga yaabo inay Cusmaaniyiinta (Ottoman) ahayd, ayaa markii dambe laga dhisay buurta dusheeda (§1.3.2).

Biyo Gure, qarnigii 15-aad ilaa 16-aad

Biyo Gure waa tuulo laga yaabo inay lahayd 30 dhisme, kuna taal sinji ka sarreeya webiga Biyo Gure, 10 km u jirta badda. Qorayaashu waxay ku qiyaaseen in qiyaastii boqol qof ay halkaas ku noolaayeen (§1.4).

• Beero iyo ganacsi. Dhagxaanta wax lagu shiido ayaa tilmaamaya beero. Alaabta dibadda laga keenay si aan caadi ahayn ayay tuulo ugu badnayd, oo ay ku jiraan celadon Myanmar ah, oo baaquli ka mid ah laga yaabo inuu ku qoran yahay xaraf ka mid ah farta Pyu. Wasakhda dhalada (glass slag) ayaa tilmaamaysa in muraayad halkaas lagu dhalaalin jiray, taasoo ah caddaynta keliya ee noocaas ah ee kooxdu ka heshay Soomaaliland (§§1.4–1.4.1).
• La gubay. Saddex guri oo midba midka kale ka fog yahay ayaa gubtay, waxaana ku jiray lakabyo dambas ah oo 40 cm dhumuc leh. Qorayaashu waxay qoreen in cidda burburisay ay "adag tahay in la sheego" qarni ay ka buuxeen dagaallo iyo faragelin shisheeye (§1.4.2).
• Fasiraadda. Waxay soo jeedinayaan in dadkeedu cunto iyo biyo ka iibin jireen safarrada (qaafilooyinka) iyo ganacsatada xeebta ku sugayay maraakiibta (§1.4.2).

Sida ay isu beddeleen meelaha alaabtu ka imaan jirtay

Shaxda qorayaasha ee dheriga dibadda laga keenay ee afarta goobood oo dhan (§2, shaxda 1):

Waxay intaas ku dareen in ganacsiga Hindiya uu ku sii socday kuul, jijimo iyo malaha dhar, iyo in Masar ay sidoo kale soo diri jirtay muraayad (§§1.2.3, 2). Heerka ugu sarreeya ee alaabta Aasiya waxay dhigeen qiyaastii 1450 ilaa 1525, hoos u dhaca waxayna ku xireen mamnuucidda dhoofinta ee boqortooyada Ming ee qiyaastii 1521, tallaabooyinka Boortaqiiska ee Badweynta Hindiya, iyo dagaalladii iyo burburkii saldanadda Cadal (§§2–3).

Halkii ay alaabtu u socotay

Qorayaashu waxay xuseen in gudaha dalka, dheriga deegaanku uu yahay qiyaastii 99% waxyaabaha la helo, halka xeebta celcelis ahaan uu yahay 7%. Waxay Soomaaliland u arkaan "aag sii-gudbin ah oo alaabta u gudbin jiray gudaha, in ka badan inay ahayd meel ay u socotay", iyadoo Berbera ay malaha ka dambaysay Saylac. Fardowsa ayaa ka reeban, taas oo ay ku sharxeen inay ku taal dusha marinka weyn (§2). Eeg Fardowsa.

Bogag la xiriira

• Berbera hore ka hor 1300
• Magaalooyinkii burburay ee gudaha Soomaalida
• Diiwaannada Shiinaha ee xeebta Soomaalida
• Muqdisho, Saylac, Berbera iyo Baraawe, 1331–1586
• Saylac iyo Berbera ee buugga João de Barros, Décadas da Ásia, 1513–1518