Fardowsa: magaaladii ganacsiga ee qarniyadii dhexe ee Sheekh, qiyaastii 1300–1600

Kooban

Fardowsa waxay ku taallaa cirifka magaalada casriga ah ee Sheekh, qiyaastii 60 km koonfur ka xigta Berbera, halkaas oo buuraha Ogo ay ugu dhacaan bannaanka xeebta. Maaddaama ay ku taallay meesha ugu sarraysa ee jidka buurta ee weyn ee u dhexeeya Berbera iyo gudaha, waxay noqotay meel ay safarrada geeluhu (qaafilooyinku) ku nastaan. Boggani wuxuu raacayaa warbixinta buuxda ee qodistii Isbaanishka (de Torres Rodríguez, González-Ruibal iyo kuwo kale, "City of Traders: Urbanization, Social Change, and Territorial Control in Medieval Fardowsa (Central Somaliland)", Journal of African Archaeology 22, 2024, bb. 86–114, si xor ah loo akhrin karo). Lambarrada qaybaha ee hoose waxay tilmaamayaan warbixintaas. Magaalooyinka kale ee gobolka, eeg Magaalooyinkii burburay ee gudaha Soomaalida.

Sida loo helay

Socotooyinka, qiyaastii 1900. Qorayaal jidka buurta maray waxay qoreen qabriga Sheekh Guuldu Xamed (Sheikh Guldu Hamed) iyo tuulo ku hareeraysan, labo ka mid ahna waxay sheegeen burburka magaalo weyn oo u dhow iyo xabaal ay ku jiraan kumanaan qabri. Khariidadaha Ingiriiska ee 1930-meeyadii waxay calaamadiyeen burbur waqooyi-bari ka xiga tuulada (§2.1).
2001. François-Xavier Fauvelle-Aymar iyo Bertrand Hirsch ayaa booqday oo qoray magaca "Ferdussa", oo dadka deegaanku sheegeen inuu ahaa magacii magaalada ee qarniyadii dhexe. Waxay soo ururiyeen waxyaabo laga helay, oo ay ku jirto lacag (qadaadiic) Carbeed, oo guud ahaan lagu qiyaasay qarniyadii 13aad–17aad (§2.1).
2015. Sada Mire ayaa ku qortay "Fardowsa" liiskii ugu horreeyay ee goobaha qadiimiga ah ee Soomaaliland (Somaliland) (§2.1).
2016 iyo 2020. Kooxda Incipit-CSIC waxay qodday laba god oo tijaabo ah, kadibna 2020 waxay fureen qiyaastii 700 mitir oo laba-jibbaaran, taas oo qorayaashu ugu yeeraan "faragelintii qadiimiga ahayd ee ugu weyneyd Soomaaliland" (§§2.2–2.3).

Qorayaashu waxay magaalada ku qiyaaseen qiyaastii 18 hektar, oo leh laba xabaalood, mid ka mid ahna ku dhawaad wuu ka lumay oo hoos galay Sheekh-da casriga ah. Qiyaastii saddex meelood meel goobta ayaa dhismayaal waxyeelleeyeen (§2.1). Qoraal hore oo isla kooxdani qortay wuxuu bixiyay tiro ka weyn, oo ah qiyaastii 35 hektar (eeg Magaalooyinkii burburay).

Taariikhaha

Taariikhaha kaarboonka (radiocarbon) ee warbixintu bixisay (§§2.2–2.3, 5):

Sagxaddii ugu horreysay: sannadaha la saxay ee 1305–1365 (suurtagalnimo 75%) ama 1383–1405.
Xayndaabka weyn: waxaa la dhisay dhammaadkii qarnigii 14aad ama bilowgii qarnigii 15aad (taariikho ah 1327–1430 iyo 1421–1455).
Guri caadi ah oo cirifka magaalada ku yaal: 1441–1506 (suurtagalnimo 86%).
Isticmaalkii ugu dambeeyay ee mar-mar ahaa: 1499–1600 (suurtagalnimo 76%) ama 1615–1644.

Qorayaashu waxay ku soo gabagabeeyeen in Fardowsa la aasaasay "wakhti ka mid ah tobankii sano ee ugu horreeyay qarnigii 14aad", ay si degdeg ah u kortay qarnigii 15aad, hoos u dhacday qarnigii 16aad, horraantii qarnigii 17aadna mar-mar uun la isticmaali jiray. Wax laga helay oo ka dhexeeya wakhtigaas iyo qarnigii 19aad ma jiraan, markaas oo qayb ka mid ah burburka dib loogu isticmaalay xero la difaacay (§5).

Guryaha

Magaaladu ma lahayn derbi iyo qorshe waddooyin oo cad, wali masjid lagama helin. Guryuhu way kala fogaayeen, waxaana u dhexeeyay meelo bannaan, qaarkoodna ahaa xeryo xoolo ama barxado la xayndaabay (§2.4).

Qodistii 2020 waxay soo saartay xayndaab derbi leh oo ay ku jiraan laba guri oo naqshad isku mid ah leh: saddex qol oo saqaf leh dhanka galbeed iyo meel dheer oo dhanka bari ah oo u badan inay furnayd. Qorayaashu waxay qoreen inay "aad uga weyn yihiin guri kasta oo ilaa hadda laga diiwaangeliyay Soomaaliland", iyo in naqshadda isku midka ahi ay "tilmaamayso naqshad hore loo sii qorsheeyay". Qashin-qub ku yaal agtooda ayaa laga helay qiyaastii 60 kg oo lafo xoolo ah, oo laga soo saaray meel 1.35 mitir oo laba-jibbaaran oo keliya ah (§§2.3–2.4).

Maxaa lagu ganacsan jiray

Qiyaastii 10% dheryihii laga helay qodistii 2020 waxaa laga keenay dibadda. Qorayaashu waxay u arkaan inay tani badan tahay goob gudaha ku taalla, halkaas oo alaabta dibadda laga keenay "dhif ahaan ka badato 1%", laakiin ay yar tahay marka loo barbardhigo suuqyada xeebta, halkaas oo alaabta dibadda laga keenay ay ka badan tahay 90% (§3.1). Alaabta dibadda laga keenay waxaa ka mid ah (§3.1):

Bariga iyo Koonfur-bari Aasiya: dhoobada Ming ee buluugga iyo cadka ah (porcelain), inteeda badan bartamihii qarnigii 15aad ilaa bartamihii qarnigii 16aad, iyo dhoobada celadon ee koonfurta Shiinaha, Thailand ama Myanmar.
Hindiya: dhowr xabbo oo ah dheryaha madow iyo casaanka ah (Black and Red Ware), oo ka mid ah alaabtii ugu horreysay ee dibadda laga keenay.
Iiraan, Khaliijka iyo Carabta: weelal dhalaal leh oo "bar-bar leh", oo qorayaashu ku tilmaameen inay astaan u ahaayeen Soomaaliland dabayaaqadii qarniyadii dhexe; weelal dhalaal cagaaran leh; weelal jaale ah oo Yemen ah oo qarniyadii 13aad–14aad ah; weelal Tihama oo cagaar-ku-cagaar ah, oo mid ka mid ahi qoraal leeyahay; iyo weelal caddaan-kareem ah oo Yemen ah, oo ah alaabta dibadda laga keenay ee ugu badan.
Alaab kale: weelal iyo jijimo dhalo ah, dhagax jilicsan (softstone), alleelo (inteeda badan la duleeliyay), bakeeri naxaas ah iyo qalab bir ah oo kitaab (xirsi) lagu rito, oo ah nooca loogu talagalay in lagu kaydiyo aayado Quraanka ah (§§2.3, 3.2).

Lagama helin dhoobada Qing, taas oo qorayaashu u fasireen in "bartamihii qarnigii 17aad, Fardowsa aysan mar dambe ahayn xarun ganacsi" (§3.1).

Qoysaska hodanka iyo kuwa caadiga ah

Guryaha caadiga ah, riyaha iyo idaha ayaa ah 80–90% xoolaha la cunay. Mid ka mid ah guryaha waaweyn waxay hoos ugu dhacaan qiyaastii 56%, iyadoo lo'du tahay qiyaastii 23% geeluna qiyaastii 20%, oo badankood yaryar ahaayeen. Qorayaashu waxay xuseen in geela inta badan loo haysto rarka iyo caanaha, sidaa darteed cunistiisu waxay tilmaamaysaa hodantinimo (§4). Waxay ku soo gabagabeeyeen in "sinnaan la'aanta bulsho iyo dhaqaale ay la socotay ballaarinta degsiimooyinka joogtada ah", taas oo ka muuqata baaxadda guryaha, alaabtooda sharafta leh iyo "cunista xoolaha qaaliga ah sida geela", iyo in hodantinimadani ay "inta badan la xiriirtay ganacsiga". Waxay ku dareen inaysan haysan wax macluumaad ah oo ku saabsan in darajadan la dhaxli jiray iyo in kale (§5).

Sida qorayaashu u sharxaan kobaceeda iyo dhammaadkeeda

Kobac. Waxay kobaca magaalada ku xiraan ballaarinta ganacsiga Badweynta Hindiya ee qarnigii 15aad, markaas oo goobaha ganacsiga ee u dhow Berbera, alaabta laga keenay Yemen ay hoos uga dhacday 57% ilaa 33%, alaabta Bariga Aasiyana ay kor ugu kacday 40%. Waxay soo jeediyeen in Fardowsa ay ku taallay cirifka saldanadda Barr Sa'd al-Din (Cadal, Adal), "iyadoo hoos timaadda saamaynteeda ama xukun xaddidan", iyo in danta saldanaddu ka lahayd jidad ganacsi oo ammaan ah ay ka muuqato xarunta qaafilooyinka ee la difaacay ee Qalcadda (§5).
Nabad. Waxay xuseen in Fardowsa, sida inta badan degsiimooyinka Soomaaliland, aysan derbi lahayn, mana arkaan calaamad muujinaysa in sinnaan la'aantii cusbayd ay keentay colaad (§§5–6).
Dhammaad. Waxay tilmaameen mamnuucii Shiinaha ee dhoofinta ee laga bilaabay 1521, weeraradii Burtuqiiska ee Badda Cas, oo ay ku jiraan Saylac (Zeila) 1517 iyo Berbera 1518, iyo dagaalladii iyo jabkii saldanadda ee dabayaaqadii qarnigaas. Waxay ku tilmaameen guuritaan tartiib-tartiib ah iyo "ku noqosho tartiib ah nolosha reer-guuraaga", iyadoo jidka buurta markii dambe ay isticmaali jireen reer-guuraa ilaa koox diimeed ay degtay Sheekh qarnigii 18aad (§5).