Berbera hore: Malao, Po-pa-li iyo 'dhulka Berbera' ka hor 1300

Kooban

Berbera waxay leedahay dekedda dabiiciga ah ee ugu wanaagsan xeebta Soomaalida ee Gacanka Cadmeed (Gulf of Aden). Taariikhdeeda hore waxaa laga ogyahay oo keliya qorayaal shisheeye iyo burburro aan weli la qodin. Boggani wuxuu isu keenayaa waxa il kastaa ka sheegto Berbera ka hor 1300. Magaca "Berbera" laftiisa, oo qorayaasha Carabta iyo Giriigga u isticmaali jireen xeebta oo dhan, eeg qorayaashii Giriigga iyo Roomaanka ee ka warramay xeebta Soomaalida.

Malao ee buugga Periplus, qarnigii 1aad ee miilaadiga

Buugga hagaha ganacsatada Giriigga ee la yiraahdo Periplus of the Erythraean Sea (Socdaalka Badda Cas) wuxuu ka warramaa Malao, oo qiyaastii 800 stadia u jirta bariga Avalites (Schoff, The Periplus of the Erythraean Sea, 1912, §8, b. 25):

"Avalites kadib waxaa jirta magaalo suuq ah oo kale, oo ka wanaagsan tan, oo la yiraahdo Malao… Meesha maraakiibtu ku xirtaan waa meel furan, oo ay ka ilaaliso carrab dhul ah oo bari ka soo baxa. Halkan dadka deegaanku way ka nabad badan yihiin. Meeshan waxaa la keenaa alaabta hore loo soo sheegay, iyo funaanado badan, go'yaal Arsinoe laga keenay oo la farsameeyay lana midabeeyay; koobab wax lagu cabbo, xaashiyo naxaas jilicsan ah oo yar, bir, iyo lacag dahab iyo qalin ah oo aan badnayn. Meelahan waxaa laga dhoofiyaa malmal, foox yar (kan loo yaqaan kan dhinaca kale), qorfaha adag, duaca, kobaal Hindi ah iyo macir, oo loo dhoofiyo Carabta; iyo addoomo, laakiin dhif."

Schoff wuxuu qoray in "Malao ay tahay Berbera casriga ah" (isla ishaas, faallooyinka b. 79). Ptolemy, qiyaastii 150 miilaadi, isaguna wuxuu liiska ku daraa "suuqa Malao" oo u dhexeeya Avalites iyo Mondu (turjumaadda Stevenson ee Geography ee Ptolemy, 1932, b. 107). Eeg dekedaha Soomaalida ee buugga Periplus.

Malao: Berbera mise Siyaara? Yaa maxay leeyahay

Koox Isbaanish ah oo sahamisay xeebta Berbera 2018–2020 ayaa su'aal galisay fahamka caadiga ah. Buugga Periplus wuxuu meesha maraakiibtu ku xirtaan ee Malao ku tilmaamay "meel furan" oo ay ilaaliso carrab ama madax dhul ah oo "bari ka soo baxa". Kooxdu waxay qortay in tani "aysan haba yaraatee ku habboonayn Berbera casriga ah, oo leh meel xiran oo deggan oo maraakiibtu ku xirtaan", iyo inay si ka wanaagsan ugu habboon tahay Siyaara, oo qiyaastii 30 km u jirta bariga Berbera: Siyaara waxay leedahay madax dhagax ah oo muuqda, kan keliya ee u dhexeeya xuduudda Jabuuti (Djibouti) iyo bartamaha Soomaaliland, iyo ceelal biyo la cabbo leh sannadka oo dhan. Waxay soo jeedinayaan in aan la raadin hal meel ee la raadiyo xeeb qiyaastii 100 km ah, laga bilaabo afka webiga Issutugan ilaa Siyaara, oo laga yaabo in meelo kala duwan oo laga dego la isticmaali jiray (González-Ruibal, de Torres iyo kuwo kale, "Nomads Trading with Empires: Intercultural Trade in Ancient Somaliland in the First to Seventh Centuries CE", American Journal of Archaeology 126.1, 2022, bb. 119–120, si furan loo heli karo).

Waxa ay xeebtaas ka heleen (isla ishaas, bb. 120–126):

• Siyaara. Jajab saddex weel oo Ximyari ah (Carabta Koonfureed), oo si guud loogu taariikheeyay kunkii sano ee 1aad ka hor miilaadiga ilaa badhtamihii kunkii sano ee 1aad ee miilaadiga, iyo dhawr taallo (cairn) oo waaweyn oo Islaamka ka horreeyay oo xeebta ku yaal, oo loo dhigay "in laga arko badda ama xeebta". Siyaara markii dambe waxay noqotay goob suuq weyn oo xilliyeed, oo heerkiisii ugu sarreeyay gaaray intii u dhexeysay qarniyadii 11aad iyo 16aad.
• Ceel Gerdi, oo 22 km u jirta bariga Berbera. Lix tuulmo qolof ah ayaa 6 km ku fidsan xeebta. Saddex waa kuwo Neolithic ah (Waayihii Dhagaxa Cusub); saddexda kalena waxay hayaan alaab qarniyadii 5aad–7aad ee miilaadiga dibadda laga keenay, oo ay ka mid yihiin jalxad Aksumite ah oo daahsan oo laga keenay bariga Tigray, weel Ximyari ah iyo jijin muraayad madow ah oo nooc caan ka ahaa Masar iyo Shaam. Kooxdu waxay u fahmeen inay ahaayeen meelo muddo gaaban lagu degi jiray oo ay lahaayeen kooxo yaryar oo reer guuraa ah, kuwaas oo xoolo dhaqan jiray, kalluumaysan jiray, qolofta badda ururin jiray, waxayna u badan tahay inay ugaarsan jireen. Laf geel oo laga helay mid ka mid ah tuulmooyinka ayaa, sida ay qoreen, ah tan ugu da'da weyn ee ilaa hadda laga helay Soomaaliland.

Waxay ku soo gabagabeeyeen in ganacsiga xeebtu xilligan uu inta badan mari jiray shabakad gobolleed oo Geeska Afrika ku xirta Carabta Koonfureed, iyo in reer guuraaga xeebta Berbera aysan ahayn "bulshada xoolo-dhaqatada ah ee caadiga ah ee hal shaqo ku takhasustay" ee ay ahaayeen "bulshooyin guura oo dhaqaale isku dhafan leh" (bb. 126, 132).

Po-pa-li iyo Pi-p'a-lo ee diiwaanka Shiinaha

• Badhtamihii 800-meeyadii. Buugga Youyang zazu ee Duan Chengshi wuxuu ka warramaa "dhulka Pa-pa-li… ee ku yaal Badweynta koonfur-galbeed". Dadkiisu "ma cunaan wax galley ah, laakiin hilib bay cunaan; marar badanna xididka mid ka mid ah lo'dooda ayay mudaan, dhiigga ayay caano ku daraan oo ay ceyriin u cunaan". Dhexdooda waxay ku duudduubaan "maqaar ido". "Dadka dalkani waxay maxaabiis ka dhigaan dadkooda, waxayna ka iibiyaan shisheeyaha." Waxa laga helaa waa fool maroodi iyo cambar (Hirth iyo Rockhill, Chau Ju-kua, 1911, b. 128, faallada 1).
• 1225. Zhao Rugua wuxuu qoray in "dalka Pi-p'a-lo uu leeyahay afar magaalo; meelaha kale oo dhammi waa tuulooyin (had iyo jeer) isku colaadsan oo dagaallama". Dadkiisu "waxay ku quutaan hilibka iyo caanaha geela iyo kibis la dubay". Waxa laga helaa cambar, fool maroodi, gees wiyil, malmal, storax dareere ah iyo "qolof diin oo aad u qaro weyn" (isla ishaas, b. 128).

Turjumaanadu waxay Pi-p'a-lo, oo Kantoonis ahaan ah Pat-pa-lo, u fahmeen "Berbera, guud ahaan xeebta Soomaalida", waxayna soo jeedinayaan in afarta magaalo ay u badan tahay inay ahaayeen Berbera, Saylac (Zeila), Muqdisho (Mogadishu) iyo laga yaabee Baraawe (Barawa) (isla ishaas, bb. 128–129). Eeg diiwaannada Shiinaha ee xeebta Soomaalida.

"Dhulka Berbera" ee juqraafiyeyaasha Carabta

Qorayaasha Carabtu Barbara waxay u isticmaali jireen xeeb iyo dad, ee kuma ekeyn hal magaalo:

• Al-Mascuudi (al-Mas'udi), 956, wuxuu Gacanka Cadmeed ugu yeeraa al-Khalij al-Barbari, "gacanka Barbarka" (Fauvelle-Aymar iyo kuwo kale, Espaces musulmans de la Corne de l'Afrique au Moyen Âge, 2011, cutubka 2, §56).
• Al-Idriisi (al-Idrisi), 1154, wuxuu ka warramaa "dhulka Berbera… oo laga helo tuulooyin aad u badan", oo ka bilaabma meel la yiraahdo Djouah oo ku wareegta Geeska ilaa Marka (Merca) iyo magaalo la yiraahdo el-Nedja, "dhulka ugu dambeeya ee Berbera hoos yimaada". "Dadka Berbera waxay inta badan ku quutaan hilibka diinka badda" (Jaubert, Géographie d'Édrisi, mug 1, 1836, bb. 40–45, halkan lagu turjumay).
• Ibnu Saciid (Ibn Sa'id), qarnigii 13aad, wuxuu Berbera ugu yeeraa "caasimadda" magaalooyinka Barbarka ee xeebta (Guillain, Documents sur l'histoire… de l'Afrique orientale, qaybta 1, 1856, bb. 238–239). Eeg Muqdisho, Marka iyo Baraawe hore.

Burburro iyo xabaalo magaalada agagaarkeeda

• Burton, 1855. Richard Burton wuxuu booqday burburro qiyaastii hal mayl koonfur-koonfur-bari uga beegan magaalada, oo uu ku jiro "dhisme yar oo qiyaastii siddeed yaardi oo laba jibbaaran ah oo laba qol loo qaybiyay", oo uu u qaatay masjid. Ilaha biyaha ee magaalada gadaasheeda, "dhagaxyada… waxaa daboolay burburka masaajid iyo guryo", oo leh "nuura jilicsan oo lagu qasay quruurux qallafsan, jajab dhalooyin muraayad ah iyo dheri buluug ah oo dhalaalaya". Wuxuu kaloo maray "xabaalo ballaaran" oo loo sheegay inay "lahaayeen dad ka horreeyay iyaga" (Burton, First Footsteps in East Africa, 1856, buugga elektaroonigga ah ee Project Gutenberg 6886).
• Xabaalaha xeebta, 2001. Koox Faransiis ah ayaa heshay xabaalo xeebta ku fidsan oo qiyaastii 3 km dherer ah, 20 ilaa 50 mitirna ballaar ah, oo leh "malaha dhawr kun" oo qabri, qaarkoodna lagu calaamadeeyay hal dhagax oo taagan. Waxay soo jeedinayaan inay "si joogto ah loo isticmaali karay laga soo bilaabo Qarniyadii Dhexe ilaa maanta", waxayna xuseen in baddu ay nabaadguurinayso qabuuraha xeebta ugu dhow (Fauvelle-Aymar iyo kuwo kale 2011, §§36–37).
• Dhulka gudaha. Gudaha, magaaladii qarniyadii dhexe ee Fardowsa oo u dhow Sheekh, qiyaastii 60 km koonfurta, waxay u adeegi jirtay safarrada geela ee Berbera u socda kana imanayay (de Torres Rodríguez iyo kuwo kale, "Towns in a sea of nomads", 2022, b. 265). Eeg Magaalooyinkii burburay ee gudaha Soomaalida.

Deked xilliyeed

De Torres Rodríguez iyo asxaabtiisu waxay ganacsiga xeebtan ku tilmaameen mid xilliyeed. Dabaysha woqooyi-bari (monsoon) waxay sahlaysay shiraacashada qiyaastii Oktoobar ilaa Abriil, markaas oo xoolo-dhaqatadu ay sidoo kale ku soo laaban jireen xeebta iyo ceelasheeda; xagaagana bannaanka xeebtu "wuxuu ahaadaa mid ku dhowaad madhan". Waxay soo jeedinayaan in tani ay sababtay in ciidankii badda ee Bortaqiiska ee weeraray Berbera 1518 ay u heleen "gebi ahaanba mid ka madhan dad iyo alaab" (de Torres Rodríguez iyo kuwo kale 2022, bb. 255–257). Socdaalayaal dambe, oo uu ka mid yahay Burton, ayaa ka warramay isla suuqa xilliyeedka ee Berbera (isla ishaas).

Bogag la xiriira

• Ka hor 1300: dhulalkii hore ee Soomaalida
• Saylac hore iyo masjidka Qiblatayn
• Muqdisho, Saylac, Berbera iyo Baraawe, 1331–1586
• Suuqyadii xilliyeedka ee xeebta Berbera, qiyaastii 1000–1600
• Saylac, Berbera iyo Muqdisho ee diiwaannada Yemen ee Rasuuliyiinta, 1229–1454