Sida Islaamku u gaaray Soomaalida: xeebta, ganacsatada iyo macallimiinta

Si kooban

Ma jirto hal taariikh oo Soomaalidu muslim noqotay. Iluhu waxay sharraxaan hawl dheer: xiriir aad u hore oo ka gudbay Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, magaalooyin ganacsi oo muslim ah oo xeebta ku yiillay, kadibna qarniyo ay macallimiintu gudaha u sii socdeen. Qoraalka hoose wuxuu kala soocayaa hiddaha, ilaha qoran iyo qadiimiga, wuxuuna sheegayaa midkasta waxa uu yahay.

Hiddaha: hijradii koowaad

Qiyaastii 613 ilaa 615, koox yar oo ka mid ah raacdayaashii Nebi Muxammad (NNKH) ayaa ka cararay cadaadiskii Maka, waxayna Badda Cas u tallaabeen boqortooyadii masiixiga ahayd ee Aksum, oo ku taalay Eritrea iyo Itoobiya maanta. Ilaha Islaamku waxay boqorkeeda ugu yeeraan Najaashi, waxayna sheegaan inuu ilaaliyay (Migration to Abyssinia, Wikipedia). Aksum waxay deris la ahayd dhulka Soomaalida, daraasadda dalka ee Maktabadda Koongareeska Mareykankuna waxay sheegtaa in Islaamka "malaha ay Soomaaliya keeneen raacdayaashii hore ee Nebiga oo ka cararay cadaadiskii Maka" (Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992).

Hiddaha maxalliga ah ee Saylac wuxuu sheegaa in muslimiintii ugu horreysay ay xilligii Nebiga dhiseen Masaajidka Qiblatayn, "masaajidka labada qibla". Haraadigiisa ugu da'da weyni taariikh lama siin, culimada qadiimiguna waxay sheegaan in qodis dheeraad ah loo baahan yahay (Masjid al-Qiblatayn, Zeila, Wikipedia, oo soo xiganaysa Insoll 2020 iyo Fauvelle-Aymar 2011). Isla maqaalku wuxuu xusayaa in culimada qaar ay islaamowga gobolka dhigaan qarniyadii 13aad iyo 14aad, kuwo kalena ka hor.

Diiwaankii ugu horreeyay ee qoran

Dabayaaqadii qarnigii 9aad, juqraafiyahan Carabeed al-Yacquubi wuxuu qoray in muslimiin ku noolaayeen xeebta waqooyi ee Soomaalida (Islam in Somalia, Wikipedia, oo soo xiganaysa Encyclopedia Americana). Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay sidoo kale magacawdaa ganacsato iyo badmaaxiin Faaris iyo Carab ah oo "xeebta Soomaalida degsiimooyin ka aasaasay 1,000 sano ama ka badan ka hor" (Library of Congress, 1992).

Xeebta koonfureed, qoraallada masaajidka ee Muqdisho ee taariikhda leh kuwooda ugu da'da weyni waxay ka yimaadeen qarnigii 13aad. Markii socdaalka Ibnu Battuuta booqday 1331, Muqdisho waxay lahayd suldaan muslim ah, qaadi iyo culimo sharci. Eeg magaalooyinka xeebta Soomaalida, 1331 ilaa 1586.

Gudaha: macallimiin iyo culimo

Islaamku wuxuu dekedaha uga gudbay xoolo-dhaqatada iyo beeralayda isagoo dad qaadayeen, ee ma ahayn ciidammo oo keliya. Hiddaha Soomaalidu wuxuu faafintiisa u aaneeyaa dhowr sheekh, oo ay ku jiraan Aw Barkhadle, Aw Qutub, Aw Cismaan Fiqi Cumar ("Garweyne") iyo Aw Cismaan Xasan bin Cakaabir (Islam in Somalia, Wikipedia, oo soo xiganaysa Mohamed-Abdi, Histoire des croyances en Somalie, 1992).

Aw Barkhadle, oo sidoo kale loo yaqaan Yuusuf bin Axmed al-Kawneyn, waxaa loo xusaa caalim deganaa meel u dhow Saylac. Hiddaha afka ahi wuxuu sheegaa inuu Carabta ka yimid; cilmi-baaraha qadiimiga Sada Mire waxay diiwaan gelisay sheekooyin ku saabsan "sheekh Carbeed" oo yimid meeshii hore loo oran jiray Dogor, oo hadda isaga lagu magacaabo Aw-Barkhadle. Aqoonyahanka Talyaaniga Enrico Cerulli wuxuu magaciisa ka helay qoraallada gacanta ee Harar (Yusuf bin Ahmad al-Kawneyn, Wikipedia). Waxaa sidoo kale loo aaneeyaa inuu magacyo Soomaali ah u sameeyay calaamadaha shaqallada Carabiga, oo ah xididka "far wadaad", qoraalkii Af-Soomaaliga lagu qori jiray xarfaha Carabiga (isla maqaalka, oo soo xiganaya Laitin, Politics, Language and Thought, b. 85). Eeg Aw Barkhadle.

Abtirsiinyo badan waxay aasaasahooda ku abtiriyaan sheekh Carbeed oo qoysas maxalli ah ka guursaday. Sheekh Isaaq waxaa la sheegaa inuu Carabta ka soo tallaabay qarnigii 10aad ama 11aad, degay Maydh, dhalayna siddeedda wiil ee beesha Isaaq ka farcantay (Ishaaq bin Ahmed, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis iyo Library of Congress). Hiddooyin la mid ah ayaa u jira Sheekh Daarood iyo kuwo kale. Culimadu way ku kala duwan yihiin sida loo akhriyo. Eeg maxay Soomaalida ugu dhowaad dhammaan u yihiin muslimiin.

Miyiga, bulsho kasta waxay yeelatay wadaad, nin diin oo wax bara, salaadda tujiya, dukumentiyo qora, khilaafaadkana ku xalliya sharciga diinta (Library of Congress, 1992).

Culimo Soomaaliyeed oo dibadda jooga: al-Zaylaci iyo hoyga Qaahira

Qarnigii 14aad, culimada xeebta Soomaalida waxaa adduunka muslimka lagu yiqiinay magaca al-Zaylaci ("kan Saylac"). Cusmaan bin Cali al-Zaylaci (dhintay 1342) wuxuu degay Qaahira, wuxuuna arday kale oo Soomaali ah la wax ku bartay Riwaaq al-Zaylaci, hoy ardayda Saylac loogu talagalay oo ku yiillay al-Azhar. Wuxuu qoray sharraxaad afar mujallad ah oo ku saabsan fiqhiga Xanafiga, Tabyiin al-Xaqaa'iq (Al-Zayla'i, Wikipedia, oo soo xiganaysa Mukhtar, Arabic Sources on Somalia, 1987). Warqad cilmiyeed ayaa raadraacaysa sida ardayda Geeska Afrika ay u sameeyeen mid ka mid ah bulshooyinkii ardayda ee ugu horreeyay al-Azhar (Abyssinia at al-Azhar: Muslim Students from the Horn of Africa in Late Medieval Cairo, AfricArXiv). Eeg Cusmaan al-Zaylaci.

Dowladihii muslimka ahaa

Dabayaaqadii qarnigii 13aad wixii ka dambeeyay, saldanado muslim ah ayaa xukumayay waddooyinka ganacsiga ee Saylac ka gala gudaha: marka hore Ifat, kadibna Adal, oo caasimadihiisii dambe ahaayeen Dakkar iyo Harar (Islam in Somalia, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis iyo Briggs). Xeebta koonfureed, Muqdisho kadibna Ajuuraan ayaa xukumay. Dowladahaasi waxay dhiseen masaajiddo, haysteen qaadiyaal, dhulka Soomaalidana ku xireen Carabta, Masar iyo Hindiya. Eeg dowladihii Soomaalida ee qarniyadii dhexe, 1300-1700.

Hirarkii suufiyada, 1500 wixii ka dambeeyay

1503, Shariif Abuu Bakar al-Caydaruus oo Cadan ka yimid ayaa la sheegaa inuu dariiqada Qaadiriyada keenay Geeska (Islam in Somalia, Wikipedia, oo soo xiganaysa Mohamed, Sufi poetry in Somali, 1977). Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay sheegtaa in dariiqooyinka suufiyadu ka soo muuqdeen magaalooyinka Soomaalida qarnigii 15aad, "si degdeg ahna u noqdeen xoog dib u nooleeya" (Library of Congress, 1992). Qarnigii 19aad dariiqooyin cusub ayaa si fog ugu faafay miyiga. Eeg dariiqooyinka suufiyada Soomaaliya.

Madhabka

Soomaalidu waxay raacaan laanta Sunniga ee Islaamka, intooda badanna madhabka Shaafici, oo loogu magac daray Muxammad bin Idriis al-Shaafici (767 ilaa 820) (Library of Congress, 1992).

Akhris dheeraad ah

• Mohamed Haji Mukhtar, Arabic Sources on Somalia (African Studies Association, 1987).
• J. Spencer Trimingham, Islam in Ethiopia (Oxford University Press, 1952), oo daboolaya dhulka Soomaalida.
• Islaamka Soomaaliya.
• Culimada iyo awliyada Soomaaliyeed.