Maxay Soomaalida ugu dhowaad dhammaan u yihiin muslimiin: waxa diiwaannadu muujinayaan

Tirada

In ka badan 99 boqolkiiba dadka Soomaaliya waa muslimiin Sunni ah, sida ay sheegtay Wasaaradda Federaalka ee Awqaafta iyo Arrimaha Diinta. Diimaha kale oo dhan wadartoodu waa ka yar yihiin 1 boqolkiiba, oo ay ku jirto bulsho masiixi ah oo qiyaastii 1,000 qof ah (Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanka, Warbixinta Xorriyadda Diinta 2023, ecoi.net). Shaxda adduunka ee Pew Research Center waxay Soomaaliya ku qiyaastaa 98.5 boqolkiiba muslim, iyadoo ka soo qaadatay qiyaas 2005 (Pew Research Center). Pew weligeed sahan kuma samayn gudaha Soomaaliya. Eeg diinta Soomaaliya oo tirooyin ah.

Waddamo aad u yar ayaa sidan ugu dhow hal diin. Taariikhyahannada iyo diiwaannada rasmiga ahi waxay tilmaamaan lixda sababood ee hoos ku qoran. Mid kasta waxaa la raaciyay ilaha sheegay.

1. Islaamku goor hore ayuu yimid

Daraasadda dalka ee Maktabadda Koongareeska Mareykanka waxay sheegtaa in Islaamka "malaha ay Soomaaliya keeneen raacdayaashii hore ee Nebiga oo ka cararay cadaadiskii Maka", ama ganacsato Faaris iyo Carab ah oo xeebta degay "1,000 sano ama ka badan ka hor" (Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992). Hiddaha maxalliga ahi wuxuu sheegaa in muslimiintii ugu horreysay Saylac yimaadeen xilligii Nebiga noloshiisa (Masjid al-Qiblatayn, Zeila, Wikipedia). Dabayaaqadii qarnigii 9aad, juqraafiyahan Carabeed al-Yacquubi wuxuu qoray in muslimiin ku noolaayeen xeebta waqooyi ee Soomaalida (Islam in Somalia, Wikipedia, oo soo xiganaysa Encyclopedia Americana).

Sidaas darteed Islaamku wuxuu helay qarniyo badan oo uu ku degganaado ka hor intaan howl faafin masiixi ahi gaarin xeebta Soomaalida 1880-meeyadii. Eeg sida Islaamku u gaaray Soomaalida.

2. Diintu waxay ku dhex jirtaa abtirsiinta

Abtirsiinyo Soomaaliyeed oo badan waxay awowgooda aasaasaha ah ku abtiriyaan wadaad muslim ah oo Carabta ka yimid. Awowayaasha qoysaska waaweyn ee qabiilooyinka, sida Sheekh Isaaq iyo Sheekh Daarood, waxaa abtirsiinyadan lagu xusaa culimo Carbeed oo badda soo tallaabay (Ishaaq bin Ahmed, Wikipedia). Culimadu siyaabo kala duwan ayay u akhriyaan sheekooyinkan. Taariikhyahan Christopher Ehret wuxuu aasaasayaasha sida Isaaq iyo Daarood u arkaa dad dhab ah oo sheekooyin ku koreen. Cilmi-baaraha qadiimiga Sada Mire waxay awowayaasha Carbeed ku tilmaantaa qayb ka mid ah "sheekada asalka Islaamka ee Soomaalida", iyadoo ku xiraysa socdaallo dhab ah oo Koonfurta Carabta ka yimid (Ishaaq bin Ahmed, Wikipedia, oo soo xiganaysa Ehret iyo Mire). Aqoonyahan Cali Jimcaale Axmed wuxuu sheekooyinkan u akhriyaa caqiido asal oo hore oo qaab Islaam loo beddelay (Yusuf bin Ahmad al-Kawneyn, Wikipedia, oo soo xiganaysa Ahmed, The Invention of Somalia, 1995). Cilmi-baaraha bulshada I. M. Lewis wuxuu qeexay "abtirsiinta guud ee Soomaalida", oo laamaheeda sare gaaraan Qureysh, qabiilkii Nebiga (Lewis, "Historical Aspects of Genealogies in Northern Somali Social Structure", Journal of African History, 1962).

Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay xustaa in xoolo-dhaqatada waqooyi ay "u badan tahay inay aasaasayaasha abtirsiinta u qaddariyaan sidii awliyo" (Library of Congress, 1992). Maadaama diinta iyo abtirsiintu isku xiran yihiin, dad badan waxay ka bixidda Islaamka u arkaan ka bixidda qoyska. Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanku waxay sheegtaa in diin-beddelka "weli bulshada aan laga aqbalin", oo loo arko "khiyaano lagu sameeyay qoyska iyo qabiilka" (Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanka, 2023).

3. Macallin iyo dugsi Qur'aan meel kasta

Xitaa reer guuraaga dhexdooda, bulsho kasta waxay lahayd wadaad. Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay wadaaddada ku tilmaantaa "lakabka ugu da'da weyn ee dadka wax qora iyo wax akhriya ee Soomaaliya". Waxay wax baran jireen, qori jireen dukumentiyo, ku xukumi jireen sharciga diinta, salaaddana tujin jireen (Library of Congress, 1992).

Ilmo kasta oo ku dhowaad ah wuxuu dugsiga Qur'aanka (dugsi ama malcaamad) bilaabaa marka uu 3 ama 4 jiro. Dukumenti mashruuc oo ka tirsan Sanduuqa Nabad-dhisidda ee Qaramada Midoobay ayaa sheegaya in Soomaalidu "ku dhowaad dhammaan" ay dhigtaan dhowr sano, iyadoo aan loo eegin dakhli, deegaan ama qabiil. Wasaaradda Waxbarashadu waxay qiyaastaa ilaa 50,000 dugsi Qur'aan oo wax bara in ka badan 4 milyan oo carruur ah (UN Peacebuilding Fund, Building Peace Through Religious Education in Somalia). Isla dukumentigu wuxuu xusayaa in markii iskuullada dowladdu xirmeen 1991 kadib, dugsiyada Qur'aanku sii shaqeeyeen. Eeg dugsiyada Qur'aanka iyo waxbarashada diinta.

4. Dariiqooyinka suufiyada iyo tuulooyinkooda beeraha

Qarnigii 15aad wixii ka dambeeyay, dariiqooyinka suufiyadu waxay ku faafeen magaalooyinka, kadibna miyiga. Sheekhyadoodu waxay aasaaseen tuulooyin beereed (jamaaco) oo lagu dhisay dhul ay odayaashu "Ilaah u bixiyeen". 1950-meeyadii waxaa koonfurta ku yiillay in ka badan 90 tuulo oo noocaas ah, oo ay ku noolaayeen qiyaastii 35,000 xubnood (Library of Congress, 1992). Soomaalida intooda badani waxay ka tirsanaayeen dariiqo, ugu yaraan magac ahaan. Eeg dariiqooyinka suufiyada.

5. Qarniyo dagaal ah oo lala galay Xabashidii masiixiga ahayd

Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay sheegtaa in "daacadnimada Islaamku xoojiso kala duwanaanshaha Soomaalida ka soocaya deriskooda Afrikaanka ah", kuwaas oo intooda badani masiixi ahaayeen ama diimo maxalli ah raacayeen (Library of Congress, 1992). Qarnigii 14aad wixii ka dambeeyay, dowladaha muslimka ah ee xeebta iyo buuraha Soomaalida, Ifat kadibna Adal, waxay la dagaallameen boqortooyadii masiixiga ahayd ee Xabashida. Qarnigii 16aad, Imaam Axmed ee Adal wuxuu hoggaamiyay dagaalyahanno Soomaali iyo muslimiin kale ah oo gudaha buuraha u galay (Islam in Somalia, Wikipedia). Eeg dowladihii Soomaalida ee qarniyadii dhexe.

1899, dhaqdhaqaaqa Daraawiishta ee Sayid Maxamed Cabdulle Xasan wuxuu mar kale iska caabbinta xukunka Ingiriiska, Talyaaniga iyo Itoobiya u dhigay difaac diinta. Eeg dhaqdhaqaaqa Daraawiishta.

6. Howlaha faafinta masiixiga waa laga xiray ama waa la yareeyay

Waqooyiga Ingiriiska. Howl faafin Katoolig ah oo Faransiis ahi waxay 1891 agoon-hayn ka furtay Daymoole oo u dhow Berbera. Sida uu qoray qoraaga Soomaaliga masiixiga ah Aweis A. Ali, kulanka carruurta agoon-haynta ayaa ka mid ahaa waxyaabihii Sayidka ka careysiiyay xukunka Ingiriiska, howshaasna waxaa la saaray 1910 (Aweis A. Ali, "A Brief History of Christian Missions in Somalia", 2020). Intaas kadib dowladda Ingiriisku waxay ka xirtay howlaha faafinta. 1927, Xoghayaha Gumeysigu wuxuu Baarlamaanka u sheegay in Maxmiyadda Somaliland ay ahayd mid ka mid ah labada meelood oo keliya ee Boqortooyada gumeysiga oo laga xiray dhammaan howlaha faafinta masiixiga (Hansard, 29 July 1927). 1937, kii ku xigay wuxuu sheegay in dowladdu "sannado badan" ay "ku qasbanayd inay ka reebto dhammaan wacdiyayaasha" maadaama dadku ahaayeen "ku dhowaad dhammaan" reer guuraa muslim ah (Hansard, 28 April 1937). 1947, arrintu weli dib-u-eegis ayay ku jirtay (Hansard, 30 July 1947).

Koonfurta Talyaaniga. Howl faafin Luteeriyaan Iswiidhish ah ayaa shaqeysay 1896 wixii ka dambeeyay, mid Katoolig ahna 1904, intooda badan bulshooyinka beeralayda ah ee wabiyada Jubba iyo Shabeelle. Talyaanigu wuxuu howshii Iswiidhishka saaray 1935 (Aweis A. Ali, 2020). Hoggaamiyihii Katooliggu wuxuu sheegtay 40,000 Katoolig 1940, laakiin qiyaastii 8,500 oo keliya ayaa la tiriyay 1950-kii agagaarkiisa, qiyaastii 100-na 2004 (Christianity in Somalia, Wikipedia, oo soo xiganaysa Diocese of Mogadishu).

Xorriyadda kadib. Dastuurkii 1961 wuxuu jamhuuriyadda ku dhawaaqay dowlad Islaam ah, isagoo damiinaya xorriyadda diinta (Library of Congress, 1992). Howlaha Mennonite-ka iyo Sudan Interior Mission waxaa la saaray 1976 (Aweis A. Ali, 2020). Dastuurka 2012 wuxuu Islaamka ka dhigayaa diinta dowladda, wuxuuna mamnuucayaa faafinta diin kale (Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanka, 2023; Dastuurka Soomaaliya, Qodobka 2). Eeg masiixiyiinta iyo howlaha faafinta Soomaaliya.

Sida lixdu isugu xiran yihiin

Ilaha midkoodna ma sheegin hal sabab. Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay ku dartay in Soomaalidu Islaamkooda gudihiisa ku haysteen caadooyin hore, sida xuska sannadlaha ah ee awowga qabiilka ee waqooyiga iyo roobdoonka beeralayda koonfurta (Library of Congress, 1992). Doodihii dambe, sida sharciga qoyska ee 1975 iyo dhaqdhaqaaqyada Islaamka 1950 wixii ka dambeeyay, waxay ahaayeen doodo ku saabsan sida loogu noolaado muslim ahaan, ee kuma ay saabsanayn in muslim la noqdo iyo in kale.

Akhris dheeraad ah

• I. M. Lewis, Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-Based Society (Red Sea Press, 1998) (BSOAS).
• Abdurahman M. Abdullahi (Baadiyow), The Islamic Movement in Somalia: A Historical Evolution with a Case Study of the Islah Movement, 1950–2000, PhD, McGill University, 2011 (McGill eScholarship).
• Islaamka Soomaaliya.
• Kalandarka Islaamka.