Dariiqooyinka suufiyada Soomaaliya: Qaadiriya, Axmadiya iyo Saalixiya

Waa maxay dariiqo suufi ah

Dariiqo suufi ah (Carabi dariiqa, Soomaali tariiqo, "waddo") waa walaalnimo muslimiin ah oo raaca silsilad macallimiin ah oo gaarta wali aasaasay. Xubnuhu waxay u kulmaan dikri, oo ah ku celcelinta magacyada Ilaah iyo gabayo diineed, mararka qaarna dhaqdhaqaaq isku-dheelitiran. Soomaaliya, xubnaha waxaa loo yaqaannay daraawiish, hoggaamiyayaashoodana sheekh (Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992).

Dariiqooyinka suufiyadu waxay ka soo muuqdeen magaalooyinka Soomaalida qarnigii 15aad, "si degdeg ahna u noqdeen xoog dib u nooleeya". Daraasadda Maktabadda Koongareeska Mareykanku waxay ku dartay in "Soomaalida intooda badani ahaayeen xubno magac ahaan ka tirsan dariiqooyinka suufiyada, laakiin in yar oo keliya ay galeen adkaanta nolosha diinta" (isla ilaha). Ninku badanaa wuxuu ku biiri jiray dariiqada aabbihii, sidaas darteed abtirsiinyadu inta badan waxay ku xirnaayeen hal dariiqo.

Saddexda dariiqo ee waaweyn

Qaadiriya

Waa dariiqada suufiyada ee ugu da'da weyn Islaamka, waxaana Baqdaad ku aasaasay Cabdulqaadir al-Jiilaani (dhintay 1166). Waxay Harar gaartay qarnigii 15aad, waxayna ku faaftay Soomaalida iyo Oromada qarnigii 18aad, inta badan iyadoo ay hoggaaminayaan sheekhyo Soomaaliyeed (Library of Congress, 1992). Hal warbixin ayaa sheegaysa in Shariif Abuu Bakar al-Caydaruus oo Cadan ka yimid uu Geeska keenay 1503 (Islam in Somalia, Wikipedia, oo soo xiganaysa Mohamed 1977).

Mar dambe waxay u kala baxday laba laamood oo Soomaaliyeed:

Zaylaciya, oo loogu magac daray Sheekh Cabdiraxmaan al-Zaylaci, oo wax ka dhigi jiray Qolonqol kuna dhintay 1882 ama 1883 (Library of Congress, 1992). Eeg Sheekh Cabdiraxmaan al-Zaylaci.
Uweysiya, oo loogu magac daray Sheekh Uweys al-Baraawi (1847 ilaa 1909) ee Baraawe. Wuxuu wax ku bartay Baqdaad qiyaastii 1870, wuxuu soo laabtay 1883, wuxuu qoray gabayo diineed, wuxuuna isku dayay inuu qasiidooyin Soomaali ah ku qoro xarfo Carabi ah iyo hab higgaad oo isagu sameeyay (Library of Congress, 1992; Uways al-Barawi, Wikipedia, oo soo xiganaysa Samatar 1992). Wuxuu aasaasay tuulada beeraha ee Biyooley. Eeg Sheekh Uweys al-Baraawi.

Macallimiinta kale ee Qaadiriyada waxaa ka mid ah Sheekh Suufi (Cabdiraxmaan bin Cabdullaahi al-Shaashi, 1829 ilaa 1904) ee Muqdisho, oo qabrigiisa sannad walba la booqdo (Shaykh Sufi, Wikipedia). Eeg Sheekh Suufi.

Axmadiya (Idriisiya)

Waxaa aasaasay Axmed bin Idriis al-Faasi (1760 ilaa 1837) ee Maka. Waxaa Soomaaliya keenay Sheekh Cali Maye Durogba ee Marka, oo ahaa gabayaa ku biiray dariiqada markii uu xajka u baxay. Qabrigiisu wuxuu noqday meel la siyaaro. Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay ku tilmaantaa tan ugu yar saddexda, oo leh "shuruud cibaado oo yar oo aan ka badnayn salaad iyo qasiidooyin fudud" (Library of Congress, 1992).

Saalixiya

Khilaaf ku saabsan hoggaanka Axmadiyada oo ka dhex dhacay aasaasayaasheeda Carabta ah ayaa keenay in Muxammad bin Saalix uu 1887 aasaasay Saalixiyada. Waxay marka hore ku faaftay Soomaalida Ogaadeenya (Library of Congress, 1992; Salihiyya, Wikipedia, oo soo xiganaysa Andrzejewski 1994).

Sheekh Maxamed Guuleed (dhintay 1918) wuxuu tuulooyin Saalixiya ah ka aasaasay Shiidle ee Shabeellaha dhexe, kadibna Ajuuraan dhexdooda (Library of Congress, 1992).
Sayid Maxamed Cabdulle Xasan wuxuu ahaa shakhsiga Saalixiyada ugu caansan. Wuxuu hoggaamiyay iska caabbintii Daraawiishta ee ka dhanka ahayd xukunka Ingiriiska, Talyaaniga iyo Itoobiya 1899 ilaa 1920. Eeg dhaqdhaqaaqa Daraawiishta iyo Sayid Maxamed Cabdulle Xasan.
Sheekh Xasan Barsane wuxuu hoggaamiyay iska caabbin ka dhacday dooxada Shabeellaha, wuxuuna ku dhintay xabsi Talyaani. Eeg Sheekh Xasan Barsane.

Saalixiyadu waxay diiday in awliyada dhintay laga codsado inay Ilaah u shafeecaan (tawassul), taas oo Qaadiriyadu aqbashay. Cilmi-baaraha bulshada I. M. Lewis wuxuu tan ku tilmaamay khilaafka cilmiyeed ee ugu weyn ee labada dariiqo (Salihiyya, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis, Saints and Somalis, 1998, b. 38).

Dariiqo ka yar, Rifaaciya, oo laan ka ah Qaadiriyada, ayaa inta badan laga helay qoysaska Carabta ee Muqdisho (Library of Congress, 1992).

Tartankii qarnigii 20aad

Sheekh Uweys iyo Sayid Maxamed Cabdulle Xasan waxay hoggaaminayeen dariiqooyin is-hayay, waxayna isku weerareen gabayo Carabi ah. Uweys wuxuu Saalixiyada ku eedeeyay inay bannaysay dilka culimada iyo inay diiday qaddarinta awliyada sida al-Jiilaani (Uways al-Barawi, Wikipedia, oo soo xiganaysa Abdullahi, The Islamic Movement in Somalia, 2015, b. 73). Uweys waxaa la dilay 1909, qabrigiisa Biyooleyna waa meel la siyaaro. Buugga Castagno Historical Dictionary of Somalia wuxuu sheegayaa inay dileen Daraawiish (Castagno, 1975, Internet Archive). Aqoonyahanka luqadaha Mauro Tosco wuxuu taariikhda u dhigaa 19 Abriil 1909, wuxuuna qoray in isaga iyo dhammaan ardaydiisa mid mooyee ay dishay "beesha Jiidle" oo ay is-hayeen (Tosco, "Somali writings", Afrikanistik-Aegyptologie-Online, 2010).

Jamaacada: tuulooyinka beeraha ee dariiqooyinka

Sheekhyadu waxay odayaasha abtirsiinta ka codsan jireen dhul ay ku dhisaan masaajid iyo tuulo. Dhulka badanaa si bilaash ah ayaa loo bixin jiray, inta badan meel u dhexeysa laba qabiil ama wabi agtiis, waxaana loo tirin jiray "dhul Ilaah loo bixiyay". Tuuladu waxay u dhaxaysay kooxaha is-haya. 1819 Sheekh Ibraahim Xasan Jebro wuxuu wabiga Jubba, Baardheere, ka aasaasay tuuladii ugu horreysay ee noocaas ah (Library of Congress, 1992). Eeg jamaacadii Baardheere.

1950-meeyadii koonfurta waxaa ku yiillay in ka badan 90 jamaaco oo ay ku noolaayeen qiyaastii 35,000 xubnood, inta badan Bakool, Gedo, Baay iyo hareeraha Shabeellaha dhexe iyo hoose (isla ilaha). Daraasaddu waxay sheegaysaa in xubnaha jamaacadu wada beeran jireen, ayna ahaayeen beeralayda keliya ee nadiifin jirtay duurka beeraha ku wareegsan si ay u yareeyaan meelaha ay ka dhashaan duqsiga tsetse.

Awliyada iyo barakada

Hoggaamiyayaasha dariiqooyinka waxaa la rumaysnaa inay sidaan baraka, oo ah barako Ilaah ka timid oo qabrigooda ku hari karta geeridooda kadib. Raacdayaashu waxay booqdaan qabriyada, gaar ahaan sannad-guurada dhalashada iyo geerida waliga (Library of Congress, 1992). Eeg awliyada, qabriyada iyo siyaarada.

Dariiqooyinka 1991 kadib

1970-meeyadii wixii ka dambeeyay, waxbarashada Salafiyadu way faaftay, waxayna dhaleecaysay booqashada qabriyada iyo dhaqammo suufi ah qaarkood. Eeg dhaqdhaqaaqyada Islaamka 1950 wixii ka dambeeyay. 2008 iyo 2009 al-Shabaab waxay burburisay qabriyo suufi ah, waxayna dishay culimo suufi ah. Urur suufi ah oo la aasaasay 1991, Ahlu Sunna Waljamaaca, ayaa markaas hub u qaatay ka dhanka al-Shabaab bartamaha Soomaaliya (Ahlu Sunna Waljama'a, Wikipedia, oo soo xiganaysa Mapping Militants Project; BBC, "Somali rage at grave desecration", 2009). Eeg Ahlu Sunna Waljamaaca.

Akhris dheeraad ah

B. G. Martin, Muslim Brotherhoods in Nineteenth-Century Africa (Cambridge University Press, 1976).
Said S. Samatar (tifaftire), In the Shadow of Conquest: Islam in Colonial Northeast Africa (Red Sea Press, 1992).
Scott S. Reese, Renewers of the Age: Holy Men and Social Discourse in Colonial Benaadir (Brill, 2008).
I. M. Lewis, Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-Based Society (Red Sea Press, 1998).
Culimada iyo awliyada Soomaaliyeed.