Sayid Maxamed Cabdulle Xasan

Waa kuma?

Sayid Maxamed Cabdulle Xasan wuxuu ahaa culimo diinta Islaamka, abwaan, iyo hoggaamiyihii dhaqdhaqaaqa Daraawiishta. Laga soo bilaabo 1899 ilaa 1920 wuxuu halgan kula jiray saddex boqortooyo mar keliya: Ingiriiska, Talyaaniga iyo Itoobiya. Calankii wuxuu 131-ka sano ka tiriyaa 1895, sannadkii uu wax ku bilaabay barista Berbera.

Inta badan wixii la qoray xilligii uu noolaa waxaa qoray cadowyadiisa. Boggani wuxuu diiwaankooda dhinac dhigayaa diiwaanka Soomaaliga: warqadihiisa, iyo taariikhda iyo gabayada uu Sheekh Jaamac Cumar Ciise ka soo ururiyay asxaabtiisii (Jaamac Cumar Ciise, Diiwaanka Gabayadii Sayid Maxamed Cabdulle Xasan, Muqdisho, 1974).

Noloshiisa, meel meel

Sacmadeeqo, Nugaal, 1856. Jaamac Cumar Ciise wuxuu qoray inuu dhashay 1856, gu' barwaaqo ah oo la oran jiray "Gobaysane", balliga Sacmadeeqo, qiyaastii toddoba mayl waqooyiga Buuhoodle (Jaamac Cumar Ciise 1974, b. viii).
Guriga iyo duksiyada Nugaal. Quraanka guriga ayuu ku bartay, kadibna wuxuu wax ka bartay culimo ku nool Nugaal, oo xarunteedu ahayd dooxooyinka Casuura iyo Yaaheel (isla ishaas).
Maka iyo Madiina, qiyaastii 1892 ilaa 1895. Wuxuu la safray saddex iyo toban culimo ah, wuxuuna joogay in ka badan laba sano (isla ishaas). Xafiiska Dagaalka Ingiriiska wuxuu qoray inuu halkaas kaga biiray dariiqada Saalixiyada (War Office, Official History of the Operations in Somaliland, 1901–04, 1907, b. 48).
Berbera, 1895. Wuxuu ku degay Berbera, wuxuuna bilaabay barista. Diiwaanka Ingiriisku wuxuu leeyahay halkaas ayuu wacdi ku bixin jiray intuusan gudaha u guurin (War Office 1907, b. 49).
Qoryaweyn iyo gudaha, 1895 ilaa 1899. Xaruntii ugu horreysay ee Daraawiishta wuxuu ka dhisay ceelka Qoryaweyn, qiyaastii 60 mayl Burco, dadna dalka oo dhan ayay uga yimaadeen (Jaamac Cumar Ciise 1974, b. vii).
Burco, 1899. Ogosto 1899 Daraawiishtu waxay soo galeen Burco, qiyaastii 5,000 sida Ingiriisku qiyaasay (War Office 1907, b. 49).
Illig, 1905. Xeebta Mudug ee maanta, wuxuu heshiis nabadeed oo qoran la saxiixday ergaygii Talyaaniga (Jardine, The Mad Mullah of Somaliland, 1923, bb. 156–159).
Taleex, 1913 ilaa 1920. Taleex, oo ku taal gobolka Sool ee maanta, ayuu caasimad ka dhigtay. Wastaadyo reer Yaman ah ayaa dhagax ku dhisay, saddex iyo toban qalcadood oo hal derbi ku wareegsan yahay (Jardine 1923, bb. 212–213).
Imi, 1920. Kadib markii Taleex la qabsaday Febraayo 1920, wuxuu u guuray koonfur-galbeed ilaa Guano Imi, meel u dhow ilaha Webiga Shabeelle, halkaas oo uu ku dhintay (Jardine 1923, b. 307).

Halka magaca "Wadaadkii Waalnaa" ka yimid

Qorayaasha Ingiriisku waxay ugu yeeri jireen "the Mad Mullah". Jaamac Cumar Ciise wuxuu qoray sheekada Soomaaliga ee halka magacaasi ka bilaabmay (Jaamac Cumar Ciise 1974, b. viii).

Markuu 1895 ku degay Berbera, sarkaal Ingiriis ah oo dekedda joogay ayaa ka dalbaday canshuurta soo degidda. Wuxuu ugu jawaabay: "Yaa canshuur kaa qaaday markaad halkan ku degtay?" Turjubaanku wuxuu sarkaalkii ku yiri, "Waa wadaad waalan, iska daa." Erayadan waa dib-u-turjumaad; erayada asalka ah eeg buugga Jaamac. Magaca Ingiriisku halkaas ayuu ka koray. Calankii wuxuu adeegsadaa magaciisa iyo darajadiisa.

Erayadiisa

Warqado Carabi ah ayuu u qori jiray Ingiriiska. Laba ka mid ah ayaa ku badbaaday turjumaad Ingiriisi ah oo ku jirta buugga sarkaal Ingiriis ah, Douglas Jardine. Erayada hoose waa turjumaad shaqo oo laga soo celiyay Ingiriiska.

1 Sebteembar 1899 wuxuu qoray (Jardine 1923, b. 43):

"Diinteenna qadiimka ah sabab la'aan ayaad u dulmiseen… Haddii aad dagaal rabtaan, waan aqbalaynaa; haddii aad nabad rabtaanna, bixiya ganaaxa."

1903, xilligii ololihii saddexaad ee Ingiriiska, wuxuu u qoray "dadka Ingiriiska" (Jardine 1923, b. 122):

"Sannad ayaan dagaallamaynay. Waxaan rabaa inaan dalkayga xukumo oo diintayda ilaashado… Xeradayda waan guuriyay, laakiin ma cararin."

Gabayadiisa

Sayidku gabayo ayuu tirinayay halganka oo dhan. Ururinta Jaamac Cumar Ciise waxay haysaa 120 gabay oo uu tiriyay 1904 ilaa 1920, iyo 16 gabay oo la xiriira oo dad kale tiriyeen (Jaamac Cumar Ciise 1974, hordhaca). Gabayadu waxay taabanayaan ujeeddo kasta oo gabayga Soomaaliga: dhiirrigelin, ammaan, aflagaaddo, baroorasho, faan, digniin iyo xikmad.

Taariikhyahanka Said S. Samatar wuxuu muujiyay in gabayadani ahaayeen sida Sayidku u dhisay una hayay dhaqdhaqaaqiisa, bulsho aan weli afkeeda qorin (Samatar, Oral Poetry and Somali Nationalism, Cambridge University Press, 1982).

Gabay naxariiseed

Ururintu waxay sheegaysaa sheekada ka dambeysa jiifto gaaban (Jaamac Cumar Ciise 1974, bb. 213–214). Xilli abaareed oo xerada Daraawiishta ee Qudhmis, nin sabool ah xaaskiisa ayaa dhashay. Wuxuu xiray hal irmaan ah oo dhalmo ku dhowayd, si uu ugu gowraco xaaskiisa.

Sayidku wuxuu maqlay ooyinta halka, wuxuuna soo baxay isagoo Quraan gacanta ku haya. Xadhigii ayuu jaray, halkiina wuu sii daayay. Kadibna ninkii wuxuu siiyay xoolo uu ku noolaado oo uu xaaskiisa ku daryeelo. Gabaygu wuxuu ku bilaabmaa:

Guulle Eebbahayow, geel nimaan dhaqin, faciis gacanta haw gelin.

Gabaygu wuxuu sii ammaanayaa geela inuu yahay xoolaha ugu sharafta badan.

Sida gabayada loo badbaadiyay

Jaamac Cumar Ciise wuxuu qoray in kadib jabkii Daraawiishta, dowladdii gumeysigu isku dayday inay xusuustooda tirtirto, ayna gubtay buugaagta, warqadaha iyo gabayada ay heshay (Jaamac Cumar Ciise 1974, b. xii).

1955 Jaamac wuxuu u ambabaxay inuu ururiyo wixii badbaaday. Shan geel ah ayuu iibiyay si uu baadhitaanka ugu bixiyo, wuxuuna bartay dariiqada Saalixiyada si Daraawiishtii hore ugu kalsoonaadaan (isla ishaas, b. xiii). 1954 ilaa 1974 wuxuu gabayada ka duubay qiyaastii 25 Daraawiish hore oo magacyadooda la sheegay, oo badankood ku dhashay kuna koray xarunta Daraawiishta. Wuxuu kula kulmay Buuhoodle, Laascaanood, Taleex, Qardho, Iskushuban, Hargeysa iyo Muqdisho (isla ishaas, b. xiv).

Laga bilaabo 4 Janaayo 1972 wuxuu gabayada, qaarkood markii hore far Carabi lagu qoray, u akhriyay Axmed Faarax Cali "Idaajaa", oo ku qoray farta cusub ee Soomaaliga. Shaqadu waxay qaadatay laba sano iyo afar bilood. Wasaaradda Dhaqanka iyo Tacliinta Sare ayaa ururinta ku daabacday Muqdisho 1974 (isla ishaas, b. xiv).

Ilaha way kala duwan yihiin

Dhalashadiisa. Jaamac Cumar Ciise wuxuu bixiyaa 1856 (1974, b. viii). Xafiiska Dagaalka Ingiriisku 1900 wuxuu ku tilmaamay oo keliya "da'da xooggiisa" (War Office 1907, b. 48).
Geeridiisa. Jardine wuxuu bixiyaa 23 Nofeembar 1920, "malaha" hargab (Jardine 1923, b. 307). Jaamac Cumar Ciise wuxuu bixiyaa 1921, Imey oo ku taal Shabeellaha sare (1974, b. xii). Maktabadda Koongarasku sidoo kale waxay bixisaa 1921 (Library of Congress).
Sannadihii Maka. Jaamac Cumar Ciise wuxuu sheegaa hal safar oo in ka badan laba sano ah oo qiyaastii 1892 bilaabmay. Xafiiska Dagaalku wuxuu leeyahay "xajal badan" ayuu galay (War Office 1907, b. 48).

Sida loo xusuusto

Xitaa cadowyadiisu waxay arkeen waxa uu Soomaalida u ahaa. Jardine, sarkaal Ingiriis ah oo ka dagaallamay, wuxuu qoray in "quluubta dadkiisa… uu weligiis ku noolaan doono geesi qaran ahaan" (Jardine 1923, b. 308). Taariikhyahanka Robert Hess wuxuu ugu yeeray "horseedkii waddaniyadda casriga ah ee Soomaaliyeed" (Hess, Journal of African History, 1964).

Soomaalidu xusuus kala duwan ayay ka hayaan. Hess wuxuu qoray in dad badan diin ahaan uga soo horjeedeen iyagoo la jiray iska caabinta, diiwaanka Ingiriiskuna wuxuu muujinayaa Soomaali labada dhinacba ka dagaallamaysay (Hess 1964; War Office 1907). Jaamac Cumar Ciise wuxuu qoray in Soomaalidu sannadahaas laba u kala qaybsantay.

Kooban

Hoggaamiyihii dhaqdhaqaaqa Daraawiishta 1899 ilaa 1920 iyo abwaan. Gabayadiisa si weyn ayaa looga soo xigtaa Af-Soomaaliga.

Ilaha asalka ah

Jaamac Cumar Ciise, Diiwaanka Gabayadii Sayid Maxamed Cabdulle Xasan, Muqdisho, 1974: qoraalka oo dhan.
Douglas Jardine, The Mad Mullah of Somaliland, 1923, oo ay ku jiraan warqadihiisa iyo heshiiskii 1905: qoraalka oo dhan.
War Office, Official History of the Operations in Somaliland, 1901–04, 1907: mugga 1, mugga 2.