Awliyada, qabriyada iyo siyaarada: booqashada qabriyada ee Islaamka Soomaalida

Barakada iyo awliyada

Caqiidada Soomaalida, Ilaah wuxuu dadka qaar siiyaa baraka, oo ah barako iyo awood ruuxi ah oo gudaha ah. Daraasadda dalka ee Maktabadda Koongareeska Mareykanku waxay sheegtaa in barakadu ay leeyihiin aasaasayaasha iyo madaxda dariiqooyinka suufiyada, ayna "ku hari karto qabriga hoggaamiye la qaddariyo, oo marka uu dhinto loo arko wali" (Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992).

Dadku waxay noqdaan awliyo saddex siyaabood, sida ay isla daraasaddu sheegto: hoggaamiyayaasha dariiqooyinka suufiyada, rag caan ku ah cibaadada xitaa haddii aysan dariiqo ka tirsanayn, iyo aasaasayaasha qabiilooyinka ama abtirsiinyada waaweyn. "Xoolo-dhaqatada reer guuraaga ah ee waqooyi waxay u badan tahay inay aasaasayaasha abtirsiinta u qaddariyaan sidii awliyo; Soomaalida deggan waxay awliyada u qaddariyaan cibaadadooda iyo barakadooda" (isla ilaha).

Booqashada: siyaarada

Xujaydu waxay u tagaan qabriga waliga si ay gargaar u weydiistaan, tusaale ahaan bogsiinta cudur ama ilmo. Xubnaha dariiqada waliga waxay si gaar ah u booqdaan sannad-guurada dhalashadiisa iyo geeridiisa (Library of Congress, 1992). Booqashada waxaa la yiraahdaa siyaaro (Carabi ziyaara, "booqasho"). Cilmi-baaraha bulshada I. M. Lewis wuxuu ku tilmaamaa xajji maxalli ah oo ay la socdaan wax-bixin (Yusuf bin Ahmad al-Kawneyn, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis, Saints and Somalis, 1998).

Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay xustaa in Soomaali badan oo diin adag lahayd ay Maka xaj u tageen, "laakiin kuwo aad uga badan ay booqan jireen qabriyada awliyada maxalliga ah" (Library of Congress, 1992). Barakada waliga waxaa sidoo kale guriga loo qaadan karay iyadoo lagu qaado shay taabtay qabrigiisa (Library of Congress, 1992).

Qabriyada caanka ah

Aw Barkhadle, oo u dhow Hargeysa. Qabriga Yuusuf bin Axmed al-Kawneyn, caalim loo xuso faafinta Islaamka ee waqooyiga, wuxuu ku yaal magaalada burbursan ee hore loo oran jiray Dogor. Lewis wuxuu diiwaan geliyay hidde sheegaya in Aw Barkhadle, oo aan carruur lahayn, uu Sheekh Isaaq u sheegay in farcankiisa badani isaga qaddarin doono. Sannad walba beesha Isaaq waxay isugu yimaadaan qabriga si ay magaciisa wax ugu bixiyaan (Yusuf bin Ahmad al-Kawneyn, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis 1998; Ishaaq bin Ahmed, Wikipedia). Eeg Aw Barkhadle.

Sheekh Isaaq, Maydh. Awowga beesha Isaaq wuxuu ku aasan yahay Maydh oo ku taal xeebta Sanaag. Mawliidkiisa waxaa la akhriyaa Khamiis kasta, siyaaradiisana sannad walba waxaa lagu qabtaa Somaliland iyo Isaaqa dibadda jooga, gaar ahaan Bariga Dhexe (Ishaaq bin Ahmed, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis iyo Reese). Warbixin 1849 lagu daabacay Journal of the Royal Geographical Society ayaa qabuuraha Maydh ku tilmaantay inay "dhinac kasta ugu fidsan yihiin mayl buuxa", maxaa yeelay odayaal ayaa halkaas u safri jiray si loogu aaso awowgood agtiisa (Journal of the Royal Geographical Society, 1849, b. 64).

Sheekh Suufi, Muqdisho. Geeridii caalimka Qaadiriyada Sheekh Suufi (Cabdiraxmaan bin Cabdullaahi al-Shaashi) 1904 kadib, qabrigiisu wuxuu noqday meel sannad walba ay u yimaadaan dad ka kala yimid Soomaaliya iyo Bariga Afrika. Qabuuro ayaa ku dhismay agtiisa oo ay ku aasan yihiin wasiirro, fannaaniin iyo madaxweyneyaal (Shaykh Sufi, Wikipedia). Daraasadda Maktabadda Koongareesku, oo macallin Qaadiri ah oo Muqdisho ku magacawda "Sheekh Cabdiraxmaan Cabdullaahi", waxay sheegtaa in qabrigiisu noqday xarun siyaaro oo deegaanka Shabeellaha (Library of Congress, 1992). Eeg Sheekh Suufi.

Sheekh Uweys, Biyooley. Hoggaamiyihii Qaadiriyada Sheekh Uweys al-Baraawi, oo la dilay 1909, wuxuu ku aasan yahay Biyooley, qiyaastii 150 mayl waqooyiga Baraawe. Qabrigiisu waa meel la siyaaro (Castagno, Historical Dictionary of Somalia, 1975). Eeg Sheekh Uweys al-Baraawi.

Sheekh Cali Maye Durogba, Marka. Gabayaagii dariiqada Axmadiyada keenay Soomaaliya; "qabrigiisu wuxuu noqday meel ay xujaydu aad u doonaan" (Library of Congress, 1992).

Caadooyin hore oo diinta gudaheeda ku jira

Daraasadda Maktabadda Koongareesku waxay xustaa cibaado ka horreysay Islaamka oo weli la socota, sida xuska sannadlaha ah ee awowga qabiilka ee Soomaalida waqooyi iyo roobdoonka wadareedka ah ee beeralayda koonfurta. Waxay sidoo kale sharraxdaa xirsiga wadaadka, akhrinta Qur'aanka ee cudurrada jinniga, iyo xafladda saarka ee haweenka (Library of Congress, 1992).

Khilaafka qabriyada

Muslimiinta Soomaalida oo dhammi ma aqbalaan booqashada qabriyada. Dariiqada Saalixiyadu waxay diiday in awliyada dhintay laga codsado shafeeco (tawassul) (Salihiyya, Wikipedia, oo soo xiganaysa Lewis 1998). Macallimiinta Salafiyada oo faafay 1970-meeyadii wixii ka dambeeyay ayaa sidoo kale dhaqankan khalad ku tilmaama. Eeg dhaqdhaqaaqyada Islaamka 1950 wixii ka dambeeyay.

2008 wixii ka dambeeyay al-Shabaab waxay burburisay qabriyo suufi ah oo ku yiillay deegaannada ay haysay, waxayna dishay culimo suufi ah (Ahlu Sunna Waljama'a, Wikipedia, oo soo xiganaysa Mapping Militants Project; BBC, "Somali rage at grave desecration", 2009). Ururka suufiyada Ahlu Sunna Waljamaaca ayaa hub u qaatay qayb ahaan si uu u ilaaliyo qabriyada (Ahlu Sunna Waljama'a, Wikipedia). Eeg Ahlu Sunna Waljamaaca iyo goobaha hiddaha.

Akhris dheeraad ah

• I. M. Lewis, Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-Based Society (Red Sea Press, 1998), oo laga akhrin karo Internet Archive.
• Sada Mire, Divine Fertility: The Continuity in Transformation of an Ideology of Sacred Kinship in Northeast Africa (Routledge, 2020).
• Dariiqooyinka suufiyada Soomaaliya.
• Culimada iyo awliyada Soomaaliyeed.