Culimada iyo awliyada Soomaaliyeed: hage qarnigii 13aad ilaa 1920

Sida loo akhriyo hagahan

Nolosha qaar badan oo ka mid ah dadkan waxaa laga yaqaan hiddaha afka ah iyo manaaqib, buugaag ammaan ah oo ay qoreen raacdayaashoodu. Meesha diiwaanku yahay hidde ee uusan ahayn dukumenti taariikh leh, qoraalku wuu sheegayaa. Mid kasta waxaa lagu xiray isha, iyo, haddii ay jirto, boggiisa gaarka ah.

Ka hor 1500

Sheekh Isaaq. Hiddaha ayaa sheegaya inuu ahaa caalim Shaafici ah oo Carabta ka yimid, degayna Maydh qarnigii 10aad ama 11aad; waa awowga beesha Isaaq. Qabrigiisa Maydh sannad walba waa la booqdaa (Ishaaq bin Ahmed, Wikipedia).

Sheekh Xuseen Baale (qarnigii 13aad). Wuxuu ku dhashay Marka. Hiddaha ayaa u aaneeya inuu Islaamka u keenay dadka buuraha Baale ee Itoobiya maanta. Manaaqib la yiraahdo Rabiic al-Quluub ayaa Qaahira lagu daabacay 1920-meeyadii. Magaalada Sheekh Xuseen, oo uu ku aasan yahay, waxaa sannadkii laba jeer u yimaada qiyaastii 50,000 xujey (Sheikh Hussein (saint), Wikipedia). Eeg Sheekh Xuseen Baale.

Aw Abaadir Cumar al-Rida (qarnigii 13aad). Aasaasihii sheekada ee Harar, oo Fatx Madiinat Harar ku sheegay inuu Xijaas ka yimid 1216 oo dhisay masaajidka weyn ee magaalada. Waxaa loo haystaa awowga guud ee Sheekhaal iyo Hararida (Abadir Umar ar-Rida, Wikipedia).

Aw Barkhadle (Yuusuf bin Axmed al-Kawneyn). Caalim ka mid ahaa xeebta Saylac, oo loo xuso inuu Carabta ka yimid si uu Islaamka u baro, iyo inuu sameeyay magacyada Soomaaliga ee calaamadaha shaqallada Carabiga. Qabrigiisa u dhow Hargeysa waxaa sannad walba lagu qabtaa siyaaro (Yusuf bin Ahmad al-Kawneyn, Wikipedia; Horn Heritage, Islamic heritage: Sufism). Eeg Aw Barkhadle.

Fakhrudiin Cusmaan al-Zaylaci (dhintay 1342/43). Faqiih Xanafi ah oo "Saylac ka yimid", wax ka dhigay Qaahira, qorayna Tabyiin al-Xaqaa'iq (Al-Zayla'i, Wikipedia). Eeg Cusmaan al-Zaylaci.

Qarnigii 19aad iyo horraantii 20aad

Sheekh Ibraahim Xasan Jebro (aasaasay Baardheere 1819). Aasaasihii bulshadii ugu horreysay ee beeraha diinta Soomaaliyeed ee wabiga Jubba (Library of Congress, 1992). Eeg jamaacadii Baardheere.

Xaaji Cali Majeerteen (qarnigii 19aad). Wuxuu ku dhashay dooxada Nugaal; wax ku bartay Maka iyo Baqdaad; ka waaniyay dhaqammo uu u arkay kuwo ka soo horjeeda shareecada, dugsina ka furay Xalin. 1847 wuxuu Marka la yimid qiyaastii 150 raacdayaal hubaysan (Haji Ali Majeerteen, Wikipedia).

Sheekh Cabdiraxmaan al-Zaylaci (1820–1882). Wuxuu ku dhashay Koodle oo ku taal Bakool; wuxuu Qaadiriyada ku faafiyay gudaha, isagoo xaruntiisu ahayd Qolonqol (Library of Congress, 1992). Eeg Sheekh Cabdiraxmaan al-Zaylaci.

Sheekh Suufi (Cabdiraxmaan bin Cabdullaahi al-Shaashi, 1829–1904). Caalim Qaadiri ah, gabayaa iyo nabadeeye reer Muqdisho ah, qoray Shajarat al-Yaqiin. Qabrigiisu waa meel sannad walba la siyaaro (Shaykh Sufi, Wikipedia). Daraasadda Maktabadda Koongareeska Mareykanku waxay magacawdaa macallin Qaadiri ah oo Muqdisho ah, Sheekh Cabdiraxmaan Cabdullaahi, oo "xoogga saaray suufinimada qoto dheer", qabrigiisuna noqday xarun siyaaro oo deegaanka Shabeellaha, qoraalladiisana weli la akhrinayay 1990-meeyadii (Library of Congress, 1992); magacaasi wuxuu la mid yahay magaca Sheekh Suufi. Eeg Sheekh Suufi.

Sheekh Uweys al-Baraawi (1847–1909). Wuxuu ka yimid Baraawe; wax ku bartay Baqdaad; hoggaamiyay laanta Uweysiya ee Qaadiriyada, kuna faafiyay Bariga Afrika; aasaasay Biyooley, halkaas oo uu ku aasan yahay. Xuskiisa sannadlaha ah waxaa u yimaada dad ka kala yimid Soomaaliya iyo Kenya (Horn Heritage; Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992). Eeg Sheekh Uweys al-Baraawi.

Sheekh Cali Maye Durogba ee Marka. Gabayaa ku biiray dariiqada Axmadiyada markii uu xajka u baxay, Soomaaliyana keenay. Riyooyin iyo karaamooyin loo aaneeyay ayaa siiyay magac wanaag diineed (Library of Congress, 1992). Wuxuu ka dhashay qoyska Al-Bakri ee Duruqbada Marka; xaflad sannadle ah oo ka dhacda qabrigiisa agtiisa ee Marka waxay ku dhammaataa 5 Safar (Duruqbo, Wikipedia). Horn Heritage waxay keenitaankiisa dariiqada dhigtaa horraantii qarnigii 20aad (Horn Heritage).

Sheekh Maxamed Guuleed (dhintay 1918). Macallinka Saalixiyada ee ugu firfircoonaa koonfurta. Wuxuu degay Shiidle ee Shabeellaha dhexe, halkaas ka aasaasay jamaaco, mid kale Ajuuraan dhexdooda, kadibna mid saddexaad oo Shiidle ah ka hor intuusan dhiman (Library of Congress, 1992; Salihiyya, Wikipedia, oo soo xiganaysa Trimingham, The Sufi Orders in Islam).

Sayid Maxamed Cabdulle Xasan (1856–1920). Sheekh iyo gabayaa Saalixi ah oo hoggaamiyay dhaqdhaqaaqa Daraawiishta ee ka dhanka ahaa xukunka Ingiriiska, Talyaaniga iyo Itoobiya 1899 ilaa 1920 (Mohammed Abdullah Hassan, Wikipedia). Eeg Sayid Maxamed Cabdulle Xasan iyo dhaqdhaqaaqa Daraawiishta.

Sheekh Xasan Barsane (dhashay 1853). Caalim Saalixi ah oo hoggaamiyay iska caabbin ka dhacday dooxada Shabeellaha, kuna dhintay xabsi Talyaani (Sheikh Hassan Barsane, Wikipedia). Eeg Sheekh Xasan Barsane.

Akhris dheeraad ah

• Dariiqooyinka suufiyada Soomaaliya
• Awliyada, qabriyada iyo siyaarada
• Scott S. Reese, Renewers of the Age: Holy Men and Social Discourse in Colonial Benaadir (Brill, 2008).