Dugsiyada Qur'aanka iyo waxbarashada diinta ee Soomaaliya

Dugsigii ugu horreeyay ee qof walba

Dukumenti mashruuc oo ka tirsan Sanduuqa Nabad-dhisidda ee Qaramada Midoobay ayaa sheegaya in Soomaalidu "ku dhowaad dhammaan, si ikhtiyaari ah, u dhigtaan dugsiyada Qur'aanka ee dhaqameed ugu yaraan dhowr sano carruurnimadooda hore, badanaa marka ay 3 ama 4 jiraan". Wuxuu ku tilmaamayaa "barta tixraac ee guud" oo "dhammaan Soomaalidu si gaar ah u wadaagaan", iyadoo aan loo eegin dakhli, gobol ama qabiil (UN Peacebuilding Fund, Building Peace Through Religious Education in Somalia).

Wasaaradda Waxbarashada Soomaaliya waxay qiyaastaa ilaa 50,000 dugsi Qur'aan oo wax bara in ka badan 4 milyan oo carruur ah. Daraasad Diseembar 2024 ay sameeyeen Wasaaradda Awqaafta iyo Arrimaha Diinta iyo UNICEF ayaa eegtay in ka badan 2,000 dugsi oo ku yaal magaalooyinka Banaadir, Jubbaland, Koonfur Galbeed, Hirshabeelle iyo Galmudug, oo ay dhigtaan in ka badan 150,000 carruur ah (isla dukumentiga). Eeg iskuullada iyo waxbarashada oo tirooyin ah.

Sida dugsigu u shaqeeyo

Qoraa u qora Geeska ayaa sharraxaya malcaamadda miyiga (Abdihakim Mohamed, "The Somali Quran school", Geeska, 25 April 2025):

Meesha: geed weyn hoostiis (waab), aqal ka samaysan qori iyo dhoobo (dergad), ama, marar dhif ah, aqal jiingad ah. Furitaankiisa looma baahna gargaar dibadda ka yimaada.
Looxa: ilmo kastaa wuxuu wax ku qoraa loox qori ah oo siman, oo badanaa laga jaro geedka kidi, halkii buug.
Qalinka iyo khadka: qalin laga soo qoray ul ergeeg ah, iyo khad laga sameeyay dhuxul la shiiday iyo biyo, oo lagu adkeeyay sonkor ama dheecaanka sabka.
Macallinka: macallin, oo inta badan ah macallin socdaal ah oo bulshada la dega.
Heerarka: marka hore carruurtu waxay bartaan higgaadda erayada Qur'aanka, oo Af-Soomaali lagu baro; kadibna way akhriyaan oo xifdiyaan. Dhammaystirka mid kasta oo ka mid ah 30-ka juz waxaa lagu xusaa dabaaldeg yar oo la yiraahdo bunayn.
Khidmadda: lacag yar oo ku biirid ah (fadhiisin) iyo qiyaastii hal doollar oo Mareykan ah bishii ilmo kasta. Marka ardaygu dhammaystiro Qur'aanka oo dhan, dhaqan ahaan macallinka waxaa la siiyaa qaalin.

Daraasadda Maktabadda Koongareeska Mareykanku waxay ku dartay in macallimiinta qaar ay ardaydooda la socon jireen meel ilaa meel, iyagoo ku noolaa waxa dadku siiyaan, ayna sidoo kale tujin jireen salaadda, u ducayn jireen dadka iyo xoolaha, xallin jireen khilaafaadka, mehersanna jireen (Library of Congress, Somalia: A Country Study, 1992).

Gabdhaha iyo wiilasha

Gabdhaha iyo wiilashaba waxay dhigtaan sannadaha hore, guud ahaan qiyaastii 3 ilaa 7 jir. Dukumentiga Qaramada Midoobay wuxuu sheegayaa in gabdhuhu ka yar yihiin wiilasha, laakiin kuwa sii joogaa inta badan ay sii wataan ilaa da' weyn (UN Peacebuilding Fund). Qoraaga Geeska wuxuu xusayaa in waagii hore macallimiintu doorbidi jireen wiilasha, maxaa yeelay haweenku fursad yar ayay u haysteen inay culimo noqdaan (Geeska).

Dagaal iyo abaar dhexdood

Dukumentiga Qaramada Midoobay wuxuu sheegayaa in dugsiyada Qur'aanku ahaayeen "tiirka waxbarashada Soomaaliya in ka badan 800 sano". 1960-meeyadii waxaa jiray dadaal lagu doonayay in nidaamka qaranka lagu daro; 1970-meeyadii waa la dhinac dhigay; 1980-meeyadii Jaamacadda Carabtu mar kale ayay isku dayday. Markii iskuullada dowladdu xirmeen 1991 kadib, "dugsiyadu way sii shaqeeyeen", abaar, dagaal iyo barakac dhexdood (UN Peacebuilding Fund).

Dugsiga dabadiis

Waxbarashada diintu saddex heer ayay maanta ku leedahay Soomaaliya (UN Peacebuilding Fund):

Dugsiyada Qur'aanka ee dhaqameed: akhrinta, tajwiidka iyo xifdiga.
Dugsiyada Qur'aanka ee isku-dhafan: fasallo carruurnimada hore oo ku daraya Af-Soomaali, Carabi iyo xisaab, manhaj ka yimid Wasaaradda Waxbarashada, oo hadda leh Waax Waxbarashada Qur'aanka.
Machadyada Shareecada Islaamka (macaahid): iskuullo hoose iyo dhexe oo rasmi ah oo bara fiqhiga, xadiiska, Carabiga iyo tawxiidka, maaddooyinka caadiga ah dhinac.

Sannadaha hore kadib, tiro yar oo carruur ah ayaa wax ku sii barta macallinkii oo kale ama imaamka masaajidka xaafadda (UN Peacebuilding Fund). Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanku waxay xustaa in iskuullada gaarka loo leeyahay hadda ay yihiin isha ugu weyn ee waxbarashada hoose, intooda badanna ay baraan Islaamka, iyo in "madaarisyo dibadda laga maalgeliyo" ay bixiyaan waxbarasho aasaasi ah oo jaban, kuwo badanna ay baraan fikradaha Salafiyada (Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanka, Warbixinta Xorriyadda Diinta 2023, ecoi.net).

Dibadda. Qarnigii 14aad wixii ka dambeeyay, ardayda Soomaalidu waxay u tagi jireen al-Azhar ee Qaahira, halkaas oo ardayda Saylac lahaayeen hoy u gaar ah, Riwaaq al-Zaylaci (Al-Zayla'i, Wikipedia; Abyssinia at al-Azhar, AfricArXiv). 1950-meeyadii iyo 1960-meeyadii macallimiin Soomaaliyeed oo badan ayaa wax ku bartay Qaahira (Library of Congress, 1992). Eeg jaamacadaha Soomaaliya.

Yaa maamula maanta

Dugsiyada Qur'aanku waxay hoos imaan jireen Wasaaradda Awqaafta iyo Arrimaha Diinta, waxaana maamula bulshada, inta badanna waalidku bixiyaan kharashka, iyadoo qaar dibadda laga maalgeliyo (Waaxda Arrimaha Dibadda Mareykanka, 2023). 10 Diseembar 2025, wasaaraddu waxay bilowday tirakoob qaran oo dugsiyada Qur'aanka ah si loo ogaado inta ay le'eg yihiin, xaaladdooda iyo tababarka iyo lacagta ay u baahan yihiin. Wasiirku wuxuu sheegay in dugsiyadu aysan lahayn miisaaniyad federaal oo u gaar ah (Eastleigh Voice). Dowladdu waxay markaas kadib ku dhawaaqday in dugsiyada Qur'aanku markii ugu horreysay hoos imaan doonaan Wasaaradda Waxbarashada, iyadoo la sameynayo diiwaan dijitaal ah (Eastleigh Voice).

Walaacyada ay warbixinnadu sheegaan

Dukumentiga Qaramada Midoobay wuxuu taxayaa dhibaatooyin: manhaj iyo nidaam guud oo la'aan ah, xifdinta qoraalka Carabiga iyadoo aan macnihiisa la baran, ciqaab jireed, macallimaad dumar ah oo yar, iyo khatarta ah in kooxaha hubaysan sida al-Shabaab ay waxbarashada diinta u adeegsadaan inay ku gaaraan dhallinyarada. Wuxuu xusayaa in aan weli la samayn daraasad nidaamsan oo ku saabsan qorista ka dhacda dugsiyada Soomaalida (UN Peacebuilding Fund). Qoraaga Geeska wuxuu sharraxayaa garaacidda khaladaadka, oo waalidku aqbali jireen "shardi ah in aan laf la jebin" (Geeska).