Muqdisho iyo Baraawe sida ay ugu qoran yihiin buugga Décadas da Ásia ee João de Barros, 1503–1510

Kooban

João de Barros wuxuu qoray taariikhda Boortaqiiska ee Aasiya, Décadas da Ásia, oo qaybo qaybo loo daabacay laga bilaabo 1552 (Wikipedia). Taariikhda hore ee xeebta Bariga Afrika wuxuu sheegay inuu ka soo qaatay "taariikh-qoraal ku saabsan boqorradii Kilwa" (tarjumaad). Boggani wuxuu ka soo xigtaa daabacaaddii Lisbon ee 1777–1778: Década I, qaybta 2 (archive.org) iyo Década II, qaybta 1 (archive.org). Tarjumaadaha af-Boortaqiiska annaga ayaa sameynay. Waxa socdaalayaal kale ka arkeen isla magaalooyinkaas, eeg Muqdisho, Saylac, Berbera iyo Baraawe, 1331–1586.

Sida Barros u sharxay bilowgii Muqdisho iyo Baraawe

Década I, buugga VIII, cutubka IV, Barros wuxuu ku sharxay xeebta uu ugu yeero Zanguebar iyo "dhulka Ajan" (tarjumaad) ee waqooyigeeda ka xiga (bogagga 209–214):

Dadkii ugu horreeyay ee degay. Wuxuu qoray in, sida uu sheegay taariikh-qoraalka Kilwa, shisheeyihii ugu horreeyay ee xeebtan yimid ay ahaayeen Carab la masaafuriyay kadib soo bixitaankii Islaamka, oo uu ugu yeeray Emozaydij, kuwaas oo raacsanaa "nin Muslim ah oo la oran jiray Zaide" (tarjumaad), oo uu ku sheegay awowga Xuseen ina Cali, kana mid ahaa kuwa Muslimiinta kale ay waxbariddooda u arkayeen bidco. Iyagu "ma aysan dhisin magaalooyin caan ah" (tarjumaad), laakiin waxay degeen meel kasta oo ay ku nabad geli karaan.
Toddobadii walaal. Mar dambe, ayuu qoray, waxaa yimid saddex markab oo ay saarnaayeen Carab badan oo ay hoggaaminayeen toddoba walaal oo ka mid ahaa dad deganaa meel u dhow "magaalada Laçah" (tarjumaad) (Al-Axsa), oo qiyaastii 40 leagues u jirta Baxrayn (Bahrain), kuwaas oo ka cararayay cadaadis uu ku hayay boqorkoodu. "Magaaladii ugu horreysay ee ay ka dhiseen dhulkan Ajan waxay ahayd magaalada Magadaxo, kadibna Baraawe, oo xitaa maanta ay xukumaan laba iyo toban madax sida jamhuuriyad oo kale, kuwaas oo ka soo farcamay walaalahan" (tarjumaad).
Kobaca Muqdisho. Muqdisho "waxay gaartay awood iyo heer ay mar dambe ka dhigatay marwada iyo madaxa dhammaan Muslimiinta xeebtan" (tarjumaad).
Badu. Dadkii hore u degganaa ma aysan doonin inay u hoggaansamaan kuwii cusbaa, ayuu Barros qoray, waxayna u guureen gudaha, iyagoo guursaday dadyowga deegaanka. "Kuwani waa kuwa Muslimiinta badda ag deggan ugu yeeraan Baduijs, magac guud, sida aan halkan dadka miyiga ugu yeerno Alarves" (tarjumaad).
Dhul xoolo-dhaqasho. Xeebta "Magadaxo ilaa Raas Caseyr (Cape Guardafui)" (tarjumaad) wuxuu ka qoray inay ahayd mid dalag yar, dadkeeduna inta badan ku noolaayeen xoolo-dhaqasho, iyagoo badar ku beeri jiray yaambo, kuna noolaa midho duurjoog ah, ugaadh iyo caano.

Tifaftirayaashii taariikhda Kilwa ee laga daabacay qoraal-gacmeed Carabi ah 1895 waxay soo xigteen dhaqan la mid ah oo ku jira warbixin uu qoray sarkaalka Ingiriiska ah Rigby, oo ah in Carab ka mid ah "qabiilka El-Harth ee ka yimid agagaarka Bahrein" (tarjumaad) ay dhiseen "Magadosha iyo Brava" (tarjumaad) qiyaastii 924 CD (Journal of the Royal Asiatic Society 1895, bogga 399). Waxa cilmiga qadiimiga iyo ilaha Carabiga ka sheegaan Muqdisho hore, eeg Muqdisho hore iyo xeebta Banaadir ka hor 1300.

Muqdisho iyo dahabka Sofala

Barros wuxuu qoray in "quruuntii ugu horreysay ee shisheeye ee badda mara oo gaartay ganacsiga macdanta Sofala ay ahayd magaaladan Magadaxo" (tarjumaad). Wuxuu sheegay inaysan u ambabixin inay raadiyaan: markab Muqdisho ka yimid ayaa duufaan iyo mowjado halkaas u tuuray. Xitaa markii ay gobolka garteen kadib, ayuu qoray, waligood kuma dhicin inay ka gudbaan "Geeska Mowjadaha" (Cape of Currents) (tarjumaad), sababtoo ah mowjadaha xooggan ee u dhexeeya Madagaskar (Madagascar) iyo dhulka weyn (bogagga 212–214). Wuxuu ku daray in Kilwa ay mar dambe la wareegtay ganacsiga Sofala, noqotayna magaalada ugu horreysa xeebta (bogga 214).

Cutubka VI, isagoo dib u sheegaya taariikh-qoraalka Kilwa, Barros wuxuu qoray in Kilwa la dhisay "wax yar ka badan toddobaatan sano" (tarjumaad) kadib Muqdisho iyo Baraawe, waxaana dhisay Cali, oo ahaa wiil uu dhalay Suldaan Xasan oo reer Shiraz ah iyo hooyo Itoobiyaan ah. Cali wuxuu marka hore yimid "magaalooyinka Magadaxo iyo Baraawe" (tarjumaad), laakiin wuxuu u sii gudbay koonfur, sababtoo ah wuxuu ahaa Faarisi, "kuwaas oo mad-habka Maxamed kaga duwan Carabta" (tarjumaad), wuxuuna doonayay magaalo isaga u gaar ah (bogagga 224–225).

Laba iyo tobanka madax ee Baraawe iyo canshuurtii 1503

Década I, buugga VII, cutubka IV, Barros wuxuu ku qoray in 1503 kabtanka Boortaqiiska ah Ruy Lourenço, isagoo ku socdaalayay meel u dhow Mombasa, uu qabsaday laba markab iyo saddex doon oo yaryar oo ay saarnaayeen "laba iyo toban Muslim ah, oo ahaa raggii ugu sarreeyay magaalada Baraawe" (tarjumaad). Maadaama Baraawe "ay xukumi jirtay bulsho, oo laba iyo tobankan Muslim ah ay ahaayeen madaxdii ugu sarreysay ee dowladdeeda" (tarjumaad), waxay iska furteen naftooda, magaalada magaceedana waxay uga dhigeen mid canshuur siisa Boqorka Boortaqiiska, 500 mithqaal oo dahab ah sannadkiiba, waxayna codsadeen calan Boortaqiis ah si ay nabad ugu maraan. Barros wuxuu sharxay in sababta ay sida degdegga ah ugu oggolaadeen ay ahayd markab aad u hodan ah oo Baraawe ka yimid oo gadaashooda soo socday; Lourenço wuxuu u daayay inuu maro isagoo aan la taaban (bogagga 111–112).

Dhacii iyo gubiddii Baraawe, 1506

Década II, buugga I, cutubka II, Barros wuxuu ku sheegay waxii xigay (bogagga 30–35):

Canshuurtii la diiday. Markii laba iyo tobankii madax ay guryahoodii ku noqdeen, madaxdii kale waxay "si xun ula dhaqmeen" (tarjumaad), waxayna ka saareen dowladda, maadaama ay canshuurta si fudud u bixiyeen. Magaalada, oo ahayd "mid aad u xooggan oo ku kalsoon derbiyadeeda, munaaradaheeda iyo goobteeda la difaaci karo" (tarjumaad), ma aysan bixin.
Difaacii. Markii Tristão da Cunha uu yimid 1506 oo uu farriin-qaade u diray, jawaabtu waxay ahayd "erayo dad kibir leh" (tarjumaad). Magaaladu waxay xeebta dhinaceeda soo dhigtay "qiyaastii lix kun oo nin, oo dhammaantood u hubaysan sidooda" (tarjumaad). Boortaqiisku waxay ku soo degeen iyagoo fallaaro, warmo iyo dhagxaan lagu tuurayo, waxayna ka soo galeen meel derbiga ka hooseysa.
Madaxdii. Barros wuxuu qoray in inta badan dadku cararayeen, raggii hoggaanka ahaa "mid kastaaba uu ku sugnaaday meeshii uu dhimashadu ka qabatay, isagoo oofinaya dhaartii ay dadka u mareen inay u dhintaan difaaca iyo xorriyadda dhammaan" (tarjumaad).
Khasaarihii. Dadkii magaalada ka dhintay "lama tirin karin" (tarjumaad); Boortaqiiska waxaa ka dhintay 42, waxaana ka dhaawacmay in ka badan 70. Doon ay ku buux dhaafiyeen alaab la dhacay ayaa degtay; Barros wuxuu diiwaangeliyay warbixin sheegaysa in qaar ka mid ah kuwii saarnaa ay gacmaha ka gooyeen haween si ay u qaataan jijimadooda lacagta ah.
Gubiddii. Da Cunha wuxuu joogay saddex maalmood, wuxuu qaatay cuntada iyo alaabta magaalada, "ugu dambeyntiina wuxuu amar ku bixiyay in dab la qabadsiiyo" (tarjumaad). Wuxuu damacsanaa inuu sidaas oo kale ku sameeyo Muqdisho, oo 45 leagues ka sii fog, laakiin cimiladu uma oggolaan.

Muqdisho iyo Saylac, 1509–1510

Década II, buugga IV, cutubka II, Barros wuxuu ku qoray in 1509 kabtan Duarte de Lemos uu toddoba markab la joogay badda Muqdisho hortiisa laakiin halkaas "waxba kama qaban" (tarjumaad), isagoo weerar u arkay "mid aad looga shakisan yahay" (tarjumaad) sababtoo ah goobta magaalada. Habeenkii markab yar oo uu watay Gregório da Quadra ayaa xadhiggiisii ka go'ay, mowjaduhuna waxay soo wareejiyeen Raas Caseyr ilaa "magaalada Saylac (Zeila)" (tarjumaad), halkaas oo raggiisii la qabsaday. Markii uu soo noqonayay 1510, Lemos "wuxuu duqeeyay magaalada Magadaxo" (tarjumaad), laakiin maadaama xeebtu kacsanayd waxba kama qaban karin wax ka badan inuu xeebteeda rasaas ku furo (bogagga 380–381, 389). Buugga III, cutubka II, Barros wuxuu kaloo xusay maraakiib Boortaqiis ah oo qabsaday markab "iyadoo Magadaxo la arkayo" (tarjumaad) (bogga 234).