Saldanadda Majeerteen iyo Saldanadda Hobyo, 1700-meeyadii–1927

Kooban

1800-meeyadii laba boqortooyo oo Soomaaliyeed ayaa xukumayay xeebta waqooyi-bari. Saldanadda Majeerteen waxay haysatay Geeska laftiisa, laga bilaabo Gacanka Cadan ilaa inta uu ka wareegayo Raas Caseyr (Cape Guardafui). Saldanadda Hobyo waxay haysatay xeebta Badweynta Hindiya ee koonfurta ka xigta.

Labaduba waxay 1889 heshiisyo la galeen Talyaaniga, waxayna sii maamulayeen naftooda in ka badan soddon sano. Talyaanigu wuxuu labadaba ku soo afjaray xoog ciidan intii u dhaxaysay 1925 iyo 1927.

Saldanadda Majeerteen

Maktabadda Koongareeska Mareykanka (Library of Congress) waxay Saldanadda Majeerteen u taariikhaysaa bartamihii 1700-meeyadii. Waxay "xoog yeelatay" 1800-meeyadii xilligii Boqor Cismaan Maxamuud (Library of Congress, Somalia: A Country Study).

Waxay ku hodmatay "siyaasad ganacsi oo furan oo fududaysay ganacsi barwaaqo ah oo xoolo, baalal gorayo iyo xabag carabi ah" (isla ilahaas). Boqorku wuxuu degganaa Baargaal (Bargal), oo u dhow Raas Caseyr. Sahan ay dowladda Talyaanigu samaysay, oo la qoray horraantii 1925, ayaa ku tilmaamay magaalo ay ku noolyihiin qiyaastii 600 oo qof, oo leh afar qalcadood oo dhagax ah, guriga suldaanka iyo lix iyo toban dhismo oo kale oo dhagax ah (La Migiurtinia ed il territorio del Nogal, Regio Governo della Somalia Italiana, c. 1926).

Yaa ku noolaa, sida Talyaanigu u tiriyay

Isla sahankaas wuxuu saldanadda ku tiriyay qiyaastii 43,700 oo qof: 10,850 tuulooyinka xeebta, 29,860 gudaha, iyo dad kale oo meel-meel u guuraya. Dhulka wuxuu ku qiyaasay qiyaastii 78,000 oo kiilomitir oo laba jibaaran, taas oo ah qiyaastii 0.5 qof kiilomitir kasta (La Migiurtinia).

Qorayaashiisu waxay ka digeen in tirooyinka "lagu aqbalo shaki badan", maxaa yeelay dadku xilliyada ayay la guuri jireen, inta badanna jawaabo la buunbuuniyay ayay bixin jireen (isla ilahaas). Dadka intooda badan wuxuu ku daray laanta Majeerteen ee Daarood. Tirooyinka uu ka bixiyay gudaha ee la akhrin karo waxaa ka mid ah:

Cismaan Maxamuud, oo ku kala firirsan inta badan dhulka: qiyaastii 6,000.
Cali Saleebaan, buuraha u dhexeeya dooxada Daror iyo xeebta: qiyaastii 5,000.
Siwaaqroon, gadaasha Raas Caseyr: qiyaastii 4,000.
Ciise Maxamuud, agagaarka Nugaal: qiyaastii 2,000.
Ugaas Saleebaan, gadaasha Baargaal iyo Hurdiya: qiyaastii 1,500.
Warsangeli ku nool saldanadda: qiyaastii 400.

Sahanku wuxuu kaloo magacaabay kooxo yaryar oo ku dhex nool Majeerteenka: Midgaan, Yibir iyo Tumaal. Wuxuu ku tilmaamay, ereyadii waqtigaas, "dad loo arko jinsi hoose" (isla ilahaas).

Ingiriiska iyo badmaaxiyada doonyuhu ku jabaan

Geesku wuxuu ahaa xeeb khatar ku ah maraakiibta uumiga. Sannadkii 1862 Majeerteenku waxay Ingiriiska ku heshiiyeen inay ilaaliyaan nafta badmaaxiyada ay maraakiibtoodu ku jabaan xeebta (Official History of the Operations in Somaliland, 1901–04, War Office, 1907, vol. 1, p. 46).

Heshiiska waa la cusboonaysiiyay 1879 iyo 1 Maajo 1885. Ingiriisku wuxuu sannadkii 360 doolar siin jiray suldaanka Majeerteen iyo Yuusuf Cali oo joogay Caluula (Alula) (isla ilahaas). Maktabadda Koongareeska waxay sheegtaa in suldaanku aqbalay "hoos-imaatin aan caddayn oo Ingiriiska ah", balse boqortooyadiisu xor ahaan ay sii ahaatay (Library of Congress).

Yuusuf Cali Keenadiid iyo aasaaskii Hobyo

Yuusuf Cali Keenadiid (Yusuf Ali Kenadid) wuxuu qaraabo la ahaa Boqor Cismaan. Wasaaradda Dagaalka ee Ingiriiska (War Office) waxay diiwaangelisay in isagoo ah guddoomiyaha Caluula uu "dagaallamay dhowr sano" isagoo ka soo horjeeda Boqor Cismaan, kadibna 1884 uu nabad la galay (Official History, vol. 1, p. 132).

Kadib wuxuu u jeestay koonfurta. Isla ilahaasi waxay sheegtaa inuu Hobyo ku qabsaday qiyaastii konton nin oo qoryo fiitiil ah wata, uuna 1885 iska caabiyay isku day loogu jeeday in meesha laga saaro. Maktabadda Koongareeska waxay intaas ku dartaa inuu u qaxay Carabta, uuna 1870-meeyadii la soo laabtay "labaatan askari oo Xadramaawi ah oo qoryo wata" (Library of Congress).

Hobyo wuxuu xukunkiisa ka fidiyay gudaha, ilaa ceelasha Gaalkacyo (Galkayo) ee Mudug, halkaas oo uu ka dhisay qalcad yar (Official History, vol. 1, p. 132).

Heshiisyadii 1889 ee Talyaaniga

8 Febraayo 1889 markab dagaal oo Talyaani ah ayaa calanka Talyaaniga ka taagay Hobyo, iyadoo la raacayo heshiis lala galay Suldaanka (Hertslet, The Map of Africa by Treaty, 1909, vol. 3, No. 348, p. 1123). Bishii Maajo, Talyaanigu wuxuu xadkiisa ka dhigay Warshiikh ilaa Raas Cawaad (Cape Awad).

7 Abriil 1889, magaalada Bandar Caluula, Boqor Cismaan wuxuu saxiixay heshiiskiisii Talyaaniga (Hertslet 1909, vol. 3, No. 346, p. 1119):

"Annaga, Suldaan Cismaan Maxamuud Yuusuf, Suldaanka dhammaan Majeerteenka, rabitaankayaga xorta ah ayaan gacantayada iyo shaambadayada ugu dhignay Heshiiskan."

Wuxuu dalkiisa "Raas Cawaad ilaa Raas-el-Kyle" geliyay ilaalinta Talyaaniga. Wuxuu ballan qaaday inuusan heshiis la geli doonin quwado kale. Yuusuf Cali wuxuu u saxiixay markhaati ahaan (isla ilahaas). Dhulka u dhexeeya labada saldanadood, oo ay labaduba sheeganayeen, ayaa isna hoos yimid ilaalinta Talyaaniga iyadoo ay "ogolaadeen labada Suldaan" (isla ilahaas, No. 349).

Ilaalin, ma ahayn xukun

Muddo soddon sano ah, ilaalinta Talyaanigu wax badan kama jirin dhulka. Wasaaradda Dagaalka ee Ingiriisku waxay 1906 qortay in xiriirka Talyaaniga iyo labada suldaan uu "ku koobnaa bixinta kaalmo lacageed oo sannadle ah" (Official History, vol. 1, p. 42). Talyaanigu wuxuu sannadkii 3,600 taaler (thaler) siin jiray labada suldaan (Hertslet, vol. 3).

Sahanka dowladda Talyaaniga laftiisu wuxuu qirayaa in ilaalintiisu ay ahayd "magac ahaan in ka badan sidii dhab ahaan" sannadihii 1889 ka dambeeyay (La Migiurtinia, ch. X). Wuxuu diiwaangelinayaa in Boqor Cismaan xataa ilaalintiisa u bandhigay Faransiiska iyo Jarmalka. Heshiis cusub oo la saxiixay 18 Agoosto 1901 ayaa heshiiskii dib u cusboonaysiiyay (isla ilahaas; Hertslet vol. 3).

Ingiriiska iyo Daraawiishta dhexdooda

Jiilaalkii 1902–1903 ciidan Ingiriis ah ayaa ka degay Hobyo si ay ula dagaallamaan Daraawiishta. Ingiriisku wuxuu Yuusuf Cali ku eedeeyay inuu hor istaagayo. Bishii Janaayo 1903 isaga iyo wiilkiisa waxay u qaadeen Cadan (Aden), Talyaanigana wuxuu u masaafuriyay Eritrea (Official History, vol. 1, pp. 132–133).

Bishii Maajo 1903 Talyaanigu wuxuu dib u soo celiyay wiilkiisa, Cali Yuusuf, isagoo ka dhigay suldaanka Hobyo (isla ilahaas, p. 189). Heshiiskii Ilig (Illig) ee 1905 ayaa kadib Daraawiishta siiyay dooxada Nugaal ee u dhexaysa labada saldanadood. Suldaanka Majeerteen, sida uu diiwaangeliyay sahanka Talyaanigu, markii hore xiriir saaxiibtinimo ayuu la lahaa Daraawiishta, markii dambena wuu la dagaallamay (La Migiurtinia, ch. X).

Dhammaadkii, 1925–1927

1920-meeyadii dowladdii faashiistaha ahayd ee Talyaanigu waxay go'aansatay inay labada saldanadood keento xukun toos ah. Guddoomiye Cesare Maria De Vecchi ayaa hoggaamiyay ololaha (Library of Congress; "Campaign of the Sultanates", Wikipedia).

Qabsashadu waxay bilaabatay Oktoobar 1925. Sahanka Talyaaniga laftiisu wuxuu qoraal hoose ku diiwaangelinayaa in Baargaal, magaaladii Boqorka, "aysan hadda jirin: waa la duqeeyay oo dhulka lagu simay 28 iyo 29 Oktoobar 1925" (La Migiurtinia, qoraalka hoose ee qodobka 20). Iska caabintu labada saldanadoodba way ka socotay ilaa 1927.

Yaa dhibaatadu gaartay?

Dadka Baargaal waxay waayeen magaaladoodii. Dagaalyahanno iyo qoysas ku nool gobollada Bari iyo Mudug ayaa ku dhintay ololihii 1925–1927, taliyayaashoodiina waa la xukunka ka tuuray. Ilaha aan ku xiri karno midna kuma jiro tiro la isku raacsan yahay oo dadkii dhintay ah.

Qoys wax qoray

Reer Hobyo raad kale ayay reebeen. Horraantii 1920-meeyadii Cismaan Yuusuf Keenadiid, oo ka mid ahaa qoyska boqortooyada Hobyo, wuxuu allifay Farta Cismaaniya (Osmanya) si loogu qoro Af-Soomaaliga. Eeg sida Af-Soomaaligu u noqday mid la qoro.

Ilaha way kala duwan yihiin

Goorta Hobyo ay timid ilaalinta Talyaaniga. Maktabadda Koongareeska waxay leedahay 1888 (Library of Congress). Ogeysiiska Talyaaniga laftiisa wuxuu sheegayaa heshiis iyo calan-taag 8 Febraayo 1889 (Hertslet, vol. 3, p. 1123).
Goorta la aasaasay Hobyo. Wasaaradda Dagaalka ee Ingiriisku waxay u-guuritaankii Yuusuf Cali ee Hobyo dhigtaa 1884 kadib; Maktabadda Koongareeskuna waxay leedahay 1870-meeyadii.
Heshiiskii Ingiriiska. Wasaaradda Dagaalku waxay cusboonaysiinta u taariikhaysaa 1 Maajo 1885; Hertslet-na wuxuu u taariikhaynayaa 1 Maajo 1884.

Adigu akhri ilaha asalka ah

E. Hertslet, The Map of Africa by Treaty, daabacaaddii 3aad, 1909, vol. 3, Nos. 346–349 (heshiisyadii iyo ogeysiisyadii 1889): qoraalka oo dhan.
War Office (Wasaaradda Dagaalka ee Ingiriiska), Official History of the Operations in Somaliland, 1901–04, 1907, vol. 1: qoraalka oo dhan.
Regio Governo della Somalia Italiana, La Migiurtinia ed il territorio del Nogal (Af-Talyaani), c. 1926: qoraalka oo dhan.