Warsangeli (Warsangali, Harti, Daarood)

Magaca iyo abtirsiinta

Warsangeli waa qabiil ka tirsan Harti, oo qayb ka ah Daarood. Magaca waxaa kaloo loo qoraa Warsangali iyo Warsengeli. Wikipedia Soomaaliga waxay kaloo ugu yeertaa Maxamuud Harti (Wikipedia Soomaaliga, Warsangeli, kayd).

Il	Abtirsiinta ay bixiso
Abbink 2009	Daarood > Harti > Warsangeli (Abbink, The Total Somali Clan Genealogy, 2009, b. 23)
ACCORD 2009	Majeerteen iyo Dhulbahante oo ay la socdaan, waa mid ka mid ah kooxaha Harti ee Daarood (ACCORD, 2009, b. 12)
ACLED 2025	Darod > Warsangeli, oo sidoo kale loo calaamadeeyay Harti-Warsangeli (ACLED, Sebtembar 2025)
Wikipedia Soomaaliga (kayd)	Maxamuud Harti > Axmed Maxamuud, oo loo yaqaan Warsangeli; walaalkiis waa Maxamed Maxamuud (Hinjiye) (Wikipedia Soomaaliga, kayd)

Eeg geedka Daarood (Ingiriisi).

Laamaha waaweyn

Abbink wuxuu taxay kooxahan Warsangeli ah (Abbink 2009, b. 23):

Laan	Kooxaha uu magacaabay
Cumar	Maxamed, Reer Nuux iyo Dubays
Ciise	Saciid (Jibriil iyo Aadan) iyo Xuseen
Degaweyne	Axmed
Garaad	Reer Garaad
Kuwo kale	Ogeyslabe, Hinjiye, Habar Axmed, Cidamoge, Colmarabe, Cawramale, Nuux Cumar, Garweyne, Gobyawuud, Riighaye, Tuure, Maxamuud, Awi, Bah Habar Cismaan, Bah Habar Xasan iyo Bah Idoor

Wikipedia Soomaaliga waxay bixisay khad dheer. Wuxuu ka bilaabmaa Maxamuud Axmed, Koge iyo Garaad Dhidhin, ilaa Ogeyslabe, Dubays iyo Cumar. Cumar hoostiisa waxay ku magacawday Nuux Cumar iyo kuwo kale, ilaa Reer Xaaji iyo Bah Ogeyslabe, Bah Idoor iyo Bah Majeerteen (Wikipedia Soomaaliga, kayd). Waxay leedahay qaab-dhismeedka beelaha "si buuxda looma isku raacsana" (isla ilaha).

ACLED wuxuu calaamadeeyay kooxo sida Aadan Siciid, Cawramale, Bihi-dor, Dubays, Xuseen, Maxamuud, Nuux Cumar, Ogeyslabe, Reer Fatax, Reer Garaad, Reer Xaaji, Reer Salax, Reer Yuusuf, Ugaas Labe iyo Garabsare (ACLED 2025).

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

Meel	Waxa iluhu qoreen
Bariga Sanaag	EUAA waxay leedahay bariga Sanaag waxaa inta badan deggan Warsangeli, oo ah laan Harti-Daarood ah (EUAA 2025, Sanaag)
Ceerigaabo	EUAA waxay Warsangeli ku dartay kooxaha deggan Ceerigaabo (isla ilaha)
Sanaag ilaa Bari	Wikipedia Soomaaliga waxay leedahay dhulkoodu wuxuu ka bilaabmaa galbeedka Ceerigaabo ilaa Boosaaso (Wikipedia Soomaaliga, kayd)
Magaalooyinka Sanaag	EASO waxay soo xigatay khabiir oo leh magaalooyinka Warsangeli intooda badan waxay la jiraan Puntland, maadaama ay Boosaaso uga dhow yihiin Ceerigaabo (EASO, 2021)

ACCORD waxay leedahay Warsangeli waxay inta badan ku nool yihiin xuduudaha Somaliland gudaheeda (ACCORD 2009, b. 12). Sanaag waxaa sheegta Somaliland iyo Puntland labadaba. Eeg Sanaag iyo Bari.

Taariikhda la diiwaangeliyay

1500-meeyadii. Wikipedia Soomaaliga waxay soo xigatay Futuh al-Habasha oo ka hadlaya ciidan Harti ah oo "ka soo jeeda dadka Maydh" dagaalladii Imaam Axmed (Wikipedia Soomaaliga, kayd). Eeg Futuh al-Habasha (Ingiriisi).
1848. Waxay leedahay sahamiye C. J. Cruttenden wuxuu qoray in dhulka Warsangeli iyo Majeerteen ay ahaayeen kuwa ugu qiimaha badan ganacsiga xeebtaas (isla ilaha).
Saldanadda. Khadkooda Garaadku wuxuu ka xukumi jiray Laasqoray. Eeg saldanadda Warsangeli (Ingiriisi).
1920. Waxay leedahay Ingiriisku wuxuu Suldaan Maxamuud Cali Shiire u masaafuriyay Seychelles (isla ilaha). Eeg Dervish movement (Ingiriisi).
1940-meeyadii iyo 1950-meeyadii. Waxay leedahay hoggaanka Warsangeli wuxuu aasaasay United Somali Party (USP) (isla ilaha).
2000-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay Maakhir, oo ahayd maamul goboleed bariga Sanaag ah, waxaa inta badan deggenaa Warsangeli. Waxay Jibriil Cali Salaad ku taxday madaxweynihiisa 2006 ilaa 2009 (Wikipedia, Warsangali, kayd).
Dad kale. Wikipedia waxay dadka Warsangeli ku taxday qoraaga Faarax Cawl (Ingiriisi), Faadumo Jibriil iyo Cumar Faatax (isla ilaha).

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).

Suldaanka Warsangeli wuxuu ka dhashaa khadka Garaadka. Wikipedia Soomaaliga waxay Maxamuud Cali Shiire ku tilmaantay suldaankii 24aad (Wikipedia Soomaaliga, kayd). EASO waxay soo xigatay khabiir oo leh odayaasha Warsangeli waxay u janjeeraan inay qaboojiyaan colaadaha ka dhici kara dhulka ay isku haystaan Somaliland iyo Puntland (EASO 2021). Eeg xeer, Somali customary law.

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

EUAA waxay taxday khilaafyo u dhexeeya laamaha Warsangeli, Ceerigaabo iyo Laasqoray (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1). Waxay kaloo diiwaangelisay khilaaf u dhexeeya Isaaq iyo Warsangeli oo ku saabsan xuquuqda macdanta. Waxay leedahay Janaayo 2025, maleeshiyaad Warsangeli ah ayaa isku soo urursaday duleedka Ceerigaabo (EUAA 2025, Sanaag).

Horaantii, EASO waxay taxday khilaaf dhul oo u dhexeeya Dubays iyo Reer Xaaji. Waxay leedahay kuma uusan koobin colaad weyn, sababtoo ah odayaasha Warsangeli ayaa dhexdhexaadiyay (EASO 2021). Eeg colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

Meesha ay degaan. ACCORD waxay inta badan dhigtay xuduudaha Somaliland gudaheeda. EASO waxay xustay in magaalooyinkooda intooda badan la jiraan Puntland.
Laamaha. Abbink wuxuu taxay qiyaastii 25 koox. Wikipedia Soomaaliga waxay bixisay khad ka duwan oo qoto dheer, waxayna leedahay geedka laguma heshiin.
Da'da saldanadda. Wikipedia Soomaaliga waxay soo xigatay wargeys Seychelles ah oo leh saldanaddu waa lix boqol oo sano. Bogga Wikipedia ee saldanadda wuxuu dowlad dhexe u bixiyay 1613. Warbixinnada Ingiriisku waxay bilaabmaan 1840-meeyadii.