Ogaadeen (Ogaden, Daarood)

Magaca iyo abtirsiinta

Ogaadeen waa qabiil ka tirsan Daarood. Ilaha Ingiriisiga waxay u qoraan Ogaden. Isla magacaas waxaa lagu magacaabaa dhulka Ogaadeen ee Itoobiya (Ingiriisi), oo qabiilka magaciisa ka qaatay.

Il	Abtirsiinta ay bixiso
Abbink 2009	Daarood > Kablalax > Kumade > Absame > Ogaadeen (Abbink, The Total Somali Clan Genealogy, 2009, b. 18 ilaa 20)
ACCORD 2009	Mid ka mid ah "saddexda koox ee waaweyn" ee Daarood, oo ay la socdaan Mareexaan iyo Harti (ACCORD, 2009, b. 12)
ACLED 2025	Darod > Ogaden, oo leh kooxo sida Absame, Abdalla, Awlyahan, Bartire, Magabul, Mohamed Zubeyr iyo Talamoge (ACLED, Sebtembar 2025)
Wikipedia Soomaaliga (kayd)	"qabiilka ugu badan beesha Daaroodka"; waxay la xiriirisay Jidwaaq iyo Absame (Wikipedia Soomaaliga, Ogaadeen, kayd)

Eeg geedka Daarood (Ingiriisi).

Laamaha waaweyn

Abbink wuxuu taxay kooxahan Ogaadeen ah (Abbink 2009, b. 19 ilaa 20):

Laan	Kooxaha uu magacaabay
Laamaha hore	Malingur, Reer Isaaq, Reer Dalal, Reer Ugaas Cilmi, Bah Magan iyo Reer Ugaas Koshin
Cabdalla	Reer Xasan Aadan iyo Reer Yaxye
Bahalla > Bah Geri	Geri Jarso iyo Geri Babuli
Bahalla > Cawlyahan	Reer Afgab iyo Reer Wafate
Bahalla > Maxamed Subeer	Muuse, Reer Cabdulle, Reer Isaaq, Reer Amaden, Reer Naasir iyo Reer Aadan Khayr
Laamo kale	Makaahiil (Makaahiil iyo Reer Sacad Xasan), Kanti iyo Talamuge

ACLED wuxuu kaloo calaamadeeyay kooxo Maxamed Subeer ah sida Reer Isaaq-Cali, Amaadin, Guuleed Qalaf, Reer Warfaa iyo Reer Cabdulle. Wuxuu Bah Geri ku calaamadeeyay Absame hoostiisa (ACLED 2025).

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

Meel	Waxa iluhu qoreen
Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya	Human Rights Watch waxay ku tilmaantay qabiilka Daarood ee ugu weyn halkaas, oo laga yaabo inay yihiin 40 ilaa 50 boqolkiiba Soomaalida (HRW, 2008, b. 13)
Jubbada Hoose	EUAA waxay leedahay magaalada Kismaayo waxaa xukuma qabiilka Ogaadeen, gaar ahaan laanta weyn ee Maxamed Subeer (EUAA 2025, Jubbada Hoose)
Xeebta Jubbada Hoose	EASO waxay Makaahiil iyo Talamuge dhigtay koonfurta Kismaayo, gaar ahaan degmada Badhaadhe, Cawlyahanna agagaarka Dhoobley (EASO, 2021)
Jubbada Dhexe	EUAA waxay Cawlyahan iyo Maxamed Subeer ku tilmaantay labada qabiil ee ugu xoogga badan (EUAA 2025, Jubbada Dhexe). EASO waxay Cawlyahan dhigtay Saakow iyo Bu'aale, Maxamed Subeerna galbeedka webiga ee Jilib (EASO 2021)
Gedo	EASO waxay Cawlyahan dhigtay webiga agtiisa ee Baardheere iyo Fafaduun (EASO 2021)
Kenya	Wikipedia waxay dhigtay Gobolkii hore ee Waqooyi-Bari (Wikipedia, Ogaden clan, kayd). EASO waxay ku dartay in Cawlyahan danno ku leeyihiin Garissa (EASO 2021)

Eeg Jubbada Hoose, Jubbada Dhexe, Gedo, Jubbaland iyo Soomaalida Kenya (Ingiriisi).

Taariikhda la diiwaangeliyay

1800-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay Ogaadeen waxay hoggaamiyeen guuro ka saaray Wardey galbeedka webiga Jubba. Waxay leedahay waxay kaloo barakiciyeen Boorana qaybo ka mid ah waqooyi-bari Kenya maanta (Wikipedia, Ogaden clan, kayd).
Dabayaaqadii 1800-meeyadii ilaa 1920. Waxay leedahay qoraallada Soomaaliga ee waqtigaas waxay dhulka Ogaadeen u yeeri jireen Huwan. Waxay taxday dad Ogaadeen ah oo Daraawiishta ku jiray iyo kuwo ka soo horjeeday (isla ilaha). Eeg Dervish movement (Ingiriisi).
1977 ilaa 1978. Dagaal u dhexeeya Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa ku dagaallamay dhulka Ogaadeen. Eeg Dagaalkii Ogaadeen.
2008. Human Rights Watch waxay qortay in qabiilka Ogaadeen yahay "laf-dhabarta ONLF" (HRW 2008, b. 4).
Laga soo bilaabo 2012. EASO waxay leedahay Kismaayo waxaa siyaasad ahaan, dhaqaale ahaan iyo ciidan ahaanba xukumayay qabiilka Ogaadeen (EASO 2021).
Dad kale. Wikipedia waxay dadka Ogaadeen ku taxday Axmed Madoobe (Ingiriisi), Xamsa Cabdi Barre (Ingiriisi), Nuuraddiin Faarax (Ingiriisi) iyo Asli Xasan Cabaade (Ingiriisi). Waxay kaloo ku dartay Sayid Maxamed Cabdulle Xasan (Ingiriisi) (Wikipedia, Ogaden clan, kayd).

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).

Geedka Abbink wuxuu magacaabay laba laamood oo ugaas, Reer Ugaas Cilmi iyo Reer Ugaas Koshin (Abbink 2009, b. 19). Wikipedia waxay soo bandhigtay sawirka Suldaan Bihi Momeen oo Ogaadeen ah (Wikipedia, Ogaden clan, kayd). Eeg xeer, Somali customary law.

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

EUAA waxay taxday khilaaf hurda oo u dhexeeya Biyomaal (Dir) iyo Ogaadeen, Jamaame, Jubbada Hoose. Waxay leedahay khilaafku wuxuu ku saabsan yahay lahaanshaha dhulka, qaab-dhismeedka maamulka iyo awood qaybsiga degmada (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1).

Horaantii, EASO waxay taxday tartan u dhexeeya Ogaadeen iyo Mareexaan oo ku saabsan maamulka Kismaayo iyo Jubbaland. Waxay kaloo taxday xiisad gudaha Ogaadeen ah, oo u dhexeysa Maxamed Subeer iyo Cawlyahan, oo ku saabsan shaqooyinka ciidamada Jubbaland (EASO 2021). Eeg Mareexaan iyo colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

Tirada. Wikipedia Soomaaliga waxay Ogaadeen ku tilmaantay qabiilka Daarood ee ugu badan. HRW waxay taas ka sheegtay Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya oo keliya. Ma jiro tirakoob xaqiijiya midkood.
Meesha geedka. Abbink wuxuu Ogaadeen hoos geeyay Absame. ACLED wuxuu Absame u calaamadeeyay koox Ogaadeen hoos timaada.
Bah Geri. Abbink wuxuu Bah Geri ku taxay Bahalla hoostiisa. ACLED wuxuu Bah Geri ku calaamadeeyay Absame hoostiisa.