Dagaalkii xuduudda Itoobiya iyo Soomaaliya ee 1964

Si kooban

Febraayo 1964 dagaal ayaa ka qarxay xuduudda u dhexeysa Jamhuuriyadda Soomaaliya iyo Itoobiya, diyaaradaha Itoobiyana waxay weerar ku qaadeen bartilmaameedyo ku yaal Soomaaliya. Suudaan ayaa dhexdhexaadisay iyadoo matalaysa Ururka Midowga Afrika (OAU), colaaddiina waxay dhammaatay Abriil, iyadoo la gaaray xabbad-joojin, guddi wadaag ah iyo aag hub ka dhigan oo "ballaciisu yahay toban ilaa shan iyo toban kiilomitir" dhinac kasta oo xuduudda ah (Maktabadda Koongareeska (Library of Congress), Somalia: A Country Study).

Diiwaannadii xilligaas ee dowladda Maraykanka waxaa lagu daabacay Foreign Relations of the United States, 1964–1968, mugga XXIV, cutubka Soomaaliya (Xafiiska Taariikhyahanka (Office of the Historian)). Dagaalkii 1977–1978, eeg dagaalkii Ogaadeen.

Asalka

Sheegashada. Markii ay xorriyadda qaadatay 1960, Jamhuuriyadda Soomaaliya ma aqbalin xuduudihii lagu sawiray heshiisyadii gumeysiga, mana aqbalin wareejintii Hawd (Haud) loo wareejiyay Itoobiya 1954 (Maktabadda Koongareeska). Eeg Hawd, 1954–1955.
Iska horimaadyadii hore. Lix bilood gudahood markii xorriyadda la qaatay, xuduudda waxaa ka dhacay dhacdooyin hubeysan (Maktabadda Koongareeska, Ethiopia: A Country Study).
Kacdoonkii Ogaadeen. Qiimayn Sirdoon Qaran oo Maraykan ah (National Intelligence Estimate) oo Abriil 1964 ayaa ku tilmaantay Ogaadeenta Itoobiya "kacdoon Soomaaliyeed oo laga dhiirrigeliyo lagana taageero Muqdisho". Waxay tiri "ciidanka Itoobiya way ku adkaanaysaa inay wax ka qabtaan fallaagada" (FRUS 1964–68, mugga XXIV, dukumeentiga 292). Warqad Waaxda Arrimaha Dibadda ee Maraykanka ka soo baxday Maarso 1964 ayaa ka hadashay "sagaal bilood oo olole aan guuleysan ah oo ka dhan ah jabhadaha Soomaalida ee Ogaadeen" (dukumeentiga 290).
Aragtida Soomaalida. Isla qiimayntaasi waxay ujeeddada ku tilmaantay in "xukunkeeda la hoos keeno nus milyan oo Soomaali ah oo ku nool Itoobiya iyo Kenya" (dukumeentiga 292). Eeg Gobolka Xuduudda Waqooyi (NFD), 1962–1967.

Dagaalka, Febraayo 1964

6–8 Febraayo. "Ciidamada Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa ku dagaallamay magaalada xuduudda ee Tog Wajaale", oo u dhexeysa Hargeysa iyo Jigjiga. Dagaalku wuxuu dib u bilaabmay 9 Febraayo kadib hakad yar, "waxaana laga yaabaa inuu u fiday laba meelood oo kale oo xuduudda ah" (FRUS, dukumeentiga 279).
Iska horimaadkii labaad. Isla qoraalkaas wuxuu ku tilmaamay "kii labaad ee dhexmara GSR [dowladda Soomaaliya] iyo IEG [dowladda Itoobiya] muddo ka yar hal bil" (isla dukumeentigaas).
Xaaladaha degdegga. Soomaaliya waxay ku dhawaaqday xaalad degdeg ah oo qaran, waxayna codsatay in Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay (QM) uu shir u yeesho eedeyn ah in Itoobiya ay gardarro samaysay. Itoobiya waxay xaalad degdeg ah ku dhawaaqday aagga xuduudda, waxayna OAU ka codsatay inay eegto eedeynteeda ah in Soomaaliya ay gardarro samaysay (isla dukumeentigaas).
Duqeymaha diyaaradaha. Waaxda Arrimaha Dibadda ee Maraykanku waxay xustay "tiro sii kordhaysa oo warbixinno la hubiyay ah oo ku saabsan in ciidamada IEG, gaar ahaan Ciidanka Cirka, ay soo galeen dhulka Soomaaliya", iyo dagaal sii socday "kadib wakhtigii xabbad-joojinta ee 16 Febraayo" (dukumeentiga 281).
Siyaasadda ay Itoobiya sheegtay. Wasaaradda warfaafinta Itoobiya waxay 10 Febraayo sheegtay in Boqorku "amar ku bixiyay in ciidamada IEG aysan weerar celin ah ku gelin dhulka Soomaaliya inkastoo la weerarayo", iyadoo raacisay in haddii "baahiyaha howlgal militari" ay ku khasbaan inay gudbaan, ay dhakhso u soo laaban doonaan (isla dukumeentigaas).

Quwadaha waaweyn

Maraykanka. Washington ayaa hub siin jirtay ciidanka Itoobiya. Waxay Itoobiya u sheegtay inaysan la qabin in duulimaadyada diyaaradaha ay ahaayeen is-difaac (dukumeentiga 281). Soomaaliyana waxay u cabatay "mowjad sii kordhaysa oo welwel leh oo dareen ka soo horjeeda Maraykanka ah", oo ay ku jiraan sheegashooyin wargeysyo oo ahaa in Itoobiya ay taageero ka haysato Maraykanka (dukumeentiga 282). 21 Febraayo Madaxweyne Johnson wuxuu u qoray Madaxweyne Aadan Cabdulle Cusmaan (Aden Abdulle Osman) in "xiriirka saaxiibtinimo ee aan la leenahay Itoobiya uusan sinnaba u yareynayn rabitaankeenna ah saaxiibtinimo sii socota" oo aan la leenahay Soomaaliya (dukumeentiga 285).
Midowga Soofiyeeti. Moscow waxay oggolaatay inay Soomaaliya siiso "qiyaastii $35 milyan oo gargaar militari ah" (dukumeentiga 292). Qoraal sirdoon oo Maraykan ah ayaa sheegaya in Khrushchev uu 22 Febraayo warqad u qoray Boqorka, oo ku saabsanayd eedeymaha Soomaaliya ee ahaa in Itoobiya ay "weerarro cirka ah ku qaadayso dhulka Soomaaliya, iyadoo ka duulaysa garoomada diyaaradaha ee Faransiiska iyo Ingiriiska" (dukumeentiga 287).

Dhexdhexaadinta iyo heshiiskii Khartuum

Febraayo. Labada dhinacba waxay aqbaleen baaq ka yimid OAU. Suudaan ayaa hoggaanka u qabatay diyaarinta xabbad-joojin, wasiirrada arrimaha dibadda ee OAU-na waxay ku kulmeen Lagos (dukumeentiga 280; dukumeentiga 285).
Dabayaaqadii Maarso. Wefdiyada Itoobiya iyo Soomaaliya waxay Khartuum ku kulmeen laga bilaabo qiyaastii 24 Maarso (dukumeentiga 289).
Shuruudaha. Xabbad-joojin, guddi wadaag ah oo "baara sababaha dhacdooyinka xuduudda", iyo aag hub ka dhigan oo dhinac kasta oo xuduudda ah (Maktabadda Koongareeska). Dukumeentiyada Maraykanka ee dambe waxay xusaan "Heshiiskii Khartuum ee Maarso 1964" iyo "marinka xuduudda ee hub ka dhigan" (dukumeentiga 299).
Weerarkii Hargeysa. Kadib markii wadahadalladii Khartuum dhammaadeen, Hargeysa waxaa laga duqeeyay cirka, weerar uu Maraykanku "dusha ka saaray IEG". 1 Abriil Waaxda Arrimaha Dibadda waxay faray safiirkeeda inuu Boqorka la hadal-hayo "weerarkii duqeynta Hargeysa", iyadoo xustay in lagu isticmaalay "qalab uu bixiyay barnaamijka MAP ee Maraykanka", iyo in gargaarka militari ee Maraykanka la bixiyay "iyadoo shardi looga dhigay in IEG ay ballan qaaddo inay qalabka u isticmaasho difaac oo keliya" (dukumeentiga 291).

Wixii ka dambeeyay

Itoobiya iyo Kenya waxay 1964 saxiixeen heshiis is-difaac wadaag ah, "iyagoo ka jawaabaya waxa labada dalba u arkeen khatar joogto ah oo ka timaadda Soomaaliya". Waxaa la cusbooneysiiyay 1980 iyo 1987 (Maktabadda Koongareeska).
Xiisaddii dambe. Dukumeentiyada Maraykanka ee sannadihii xigay waxay diiwaangelinayaan eedeymo cusub oo dhinac walba u jeedinayay kan kale inuu jebinayo xabbad-joojinta Khartuum, oo ay ku jiraan dacaayad raadiye iyo ciidamo la geliyay aagga hub ka dhigan (dukumeentiga 302).
1967. Ra'iisul Wasaare Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal (Mohamed Haji Ibrahim Egal) wuxuu bilaabay siyaasad lagu dejinayo xiisadda Itoobiya iyo Kenya. Eeg xilligii dowladdii rayidka, 1960–1969.

Yaa dhibaatadu soo gaartay?

Askarta labada dhinac ee dagaalka xuduudda. Dukumeentiyada halkan lagu xiray ma bixiyaan tirada dadkii dhintay.
Dadka Hargeysa iyo deegaannada xuduudda ee la duqeeyay (dukumeentiyada 281 iyo 291).
Xoolo-dhaqatada ka daaqi jiray labada dhinac ee xadka. Febraayo 1964 Maraykanku wuxuu xusay "ujeeddada ay Itoobiya ku dhawaaqday ee ah inay xuduudda u xirto xoolo-dhaqatada Soomaalida ee xuquuq dhaqameed u leh daaqa iyo biyaha dhinaca Itoobiya" (dukumeentiga 279).

Ilaha way kala duwan yihiin

Yaa bilaabay. Dowlad walba waxay OAU iyo QM hortooda ku eedeysay tan kale inay gardarro samaysay (dukumeentiga 279). Maraykanku wuxuu sheegay inuusan "doonayn inuu qiimeeyo masuuliyadda", isagoo haddana qoray in dhibaatadu "aysan sidan hadda u culus ahaateen haddii Soomaalidu ka tanaasuli lahayd hadafkooda Soomaaliweyn" (dukumeentiga 281).
Taageerada dagaalyahannada Ogaadeen. Sirdoonka Maraykanku wuxuu kacdoonka ku tilmaamay mid "laga dhiirrigeliyo lagana taageero Muqdisho" (dukumeentiga 292). Jabhadaha Kenya, Maktabadda Koongareesku waxay diiwaangelisay in dowladda Soomaaliya ay "si rasmi ah u beenisay" eedeymaha ahaa in lagu tababaray Soomaaliya laguna "maamulo Muqdisho" (Maktabadda Koongareeska).
Weerarrada cirka. Itoobiya waxay duulimaadyadeeda ku tilmaantay is-difaac. Soomaaliya waxay sheegtay inay ka yimaadeen garoomada diyaaradaha ee Faransiiska iyo Ingiriiska, sida ay ku warrameen warqadaha Soofiyeetiga (dukumeentiga 287). Maraykanku wuxuu ugu yeeray "khataro culus" (dukumeentiga 281).
Dadkii dhintay. Midna ilaha halkan lagu xiray kama bixiyo tiro.

Ilaha asalka ah adigu akhri

Foreign Relations of the United States, 1964–1968, mugga XXIV, Afrika, cutubka Soomaaliya: dukumeentiyada 275–304.
Maktabadda Koongareeska, Somalia: A Country Study (1993), "Siyaasadda arrimaha dibadda" (1960-meeyadii): qoraalka.
Maktabadda Koongareeska, Ethiopia: A Country Study (1991), "Ogaadeen iyo Hawd": qoraalka.