Taariikhda badda Soomaaliya: taxane laga bilaabo Periplus ilaa xukunkii ICJ ee 2021

Kooban

Boggani wuxuu taariikhda xeebta Soomaaliya iyo ganacsigeeda badda u habeeyay sida ay u kala horreeyaan. Sadar kastaa wuxuu ku xiran yahay bog dhammaystiran oo ilihiisa leh. Xeebta maanta, eeg kalluumaysiga iyo badda iyo dekedaha.

Waqtiyadii hore

Qarnigii 1aad ee miilaadiga. Periplus of the Erythraean Sea, oo ah buug Giriig ah oo hagaya badmaaxiyiinta, wuxuu taxayaa Avalites (oo u dhow Saylac), Malao (Berbera), Mundus (Xiis), Mosylon, Suuqa Xawaashka oo u dhow Raas Caseyr (Cape Guardafui), iyo Opone (Xaafuun), kuwaas oo dhoofin jiray malmal, foox iyo xawaash (Chittick, International Journal of Nautical Archaeology 8.4, 1979). Eeg dekedihii Periplus.
Qarniyadii 1aad–3aad. Alaab Roomaan, Masaari, Barthiyaan (Parthian), Carbeed Koonfureed iyo Hindi ah ayaa laga helay Xiis (Heis) oo ku taal Sanaag (Fernández Fernández, González-Ruibal iyo de Torres, 2022). Eeg Xiis iyo Opone ee Xaafuun.
Qorayaashii Giriigga iyo Roomaanka xeebta waxay u yeereen Barbaria. Eeg qorayaashii Giriigga iyo Roomaanka ee xeebta Soomaaliya.

800-meeyadii ilaa 1500: ganacsigii Badweynta Hindiya

Bartamihii 800-meeyadii. Aqoonyahankii Tang-ka ee Duan Chengshi wuxuu qoray Po-pa-li (Berbera), oo ka ganacsan jirtay foolmaroodi iyo cambar (Hirth iyo Rockhill, Chau Ju-kua, 1911). Eeg diiwaannada Shiinaha ee xeebta Soomaaliya.
Qiyaastii 1000–1600. Suuqyo xeebeed oo ku dhowaa Berbera ayaa Aasiya la ganacsan jiray; sahamino ayaa laga helay alaab laga keenay Shiinaha, Hindiya iyo Faaris (González-Ruibal, de Torres iyo kuwo kale, 2021). Eeg suuqyadii ganacsiga ee xeebta Berbera.
1229–1454. Buugaagta canshuurta ee boqortooyadii Rasuuliyiinta ee Yaman waxay Saylac ku tilmaamaan dekedda ugu weyn ee ganacsiga "Abyssinia" (Xabashida), Berbera iyo Maydh dekedo ido u dhoofiya Cadan, Muqdishona magaalo ganacsi oo Bariga Afrika ah (Vallet, L'Arabie marchande). Eeg Yamantii Rasuuliyiinta iyo dekedaha Soomaaliya.
Qiyaastii 1298. Marco Polo ayaa wax ka qoray xeebta. Eeg Marco Polo iyo xeebta Soomaaliya.
1331. Ibn Battuta wuxuu qoray in dhallinyaro Muqdisho ah ay soo dhoweyn jireen markab kasta si ay ganacsatada martiqaad ugu sameeyaan (Gibb, 1929). Eeg Ibn Battuta oo jooga Muqdisho iyo Saylac.

1499 ilaa 1884: Bortuqiiska, Cumaan iyo Sansibaar

1499–1500-meeyadii. Vasco da Gama wuxuu Muqdisho agteeda maray 1499. Duarte Barbosa wuxuu qoray in Saylac, Berbera, Baraawe (Barawa) iyo Muqdisho ay dahab, foolmaroodi iyo hadhuudh kala ganacsan jireen Hindiya iyo Carabta. Eeg magaalooyinka xeebta, 1331–1586.
Horraantii 1500-meeyadii. João de Barros wuxuu qoray in markab Muqdisho ka yimid uu ahaa markabkii shisheeye ee ugu horreeyay ee gaara ganacsiga dahabka ee Sofala. Eeg Muqdisho iyo Baraawe ee João de Barros iyo Saylac iyo Berbera ee Barros.
1700-meeyadii–1880-meeyadii. "Cumaaniyiintu waxay xeebta Banaadir ku lahaayeen awood aan muuqan" (tarjumaad), xeebtaas oo markii dambe "lagu soo jiiday saamaynta taliyayaashii Sansibaar (Zanzibar)" (tarjumaad) (Library of Congress, Somalia: A Country Study). Eeg saldanaddaha, xeebta iyo xeerka dhaqanka.

1884 ilaa 1991: gumeysiga, badmaaxiyiinta iyo ciidan badeed

1884 iyo wixii ka dambeeyay. Ingiriisku wuxuu xeebta waqooyi u qabsaday inta badan si uu Cadan (Aden) xoolo ugu helo; Talyaanigu wuxuu qaatay dekedaha Banaadir. Eeg Somaliland-kii Ingiriiska iyo kala qaybintii.
1880-meeyadii–1950-meeyadii. Badmaaxiyiin iyo ganacsato Soomaali ah ayaa dibadda ku degay iyagoo sii maraya Cadan; 1955-kii Cadan waxaa degganaa 10,611 Soomaali ah. Eeg badmaaxiyiintii Soomaaliyeed iyo muhaajiriintii hore.
1964. Ciidanka Badda Soomaaliya waxaa la aasaasay iyadoo Midowga Soofiyeeti caawinayo, saldhigyona ku lahaa Berbera iyo Kismaayo (Kismayo). Wuxuu la burburay dowladdii 1990–1991. Eeg Ciidanka Badda Soomaaliya.

1991 ilaa hadda: burcad-badeednimada, kalluumaysiga iyo xuduudaha

Bartamihii 2000-meeyadii ilaa 2012. Kooxo hubaysan oo ka yimid xeebaha Mudug, Nugaal iyo Bari ayaa afduubay maraakiib; weeraradu waxay heerka ugu sarreeya gaareen 2009–2011. Eeg burcad-badeednimada xeebaha Soomaaliya iyo maraakiibta laga afduubay xeebaha Soomaaliya.
26 Diseembar 2004. Tsunami-gii Badweynta Hindiya ayaa ku dhuftay xeebta Puntland. Eeg tsunami-gii 2004.
2009. Ciidanka badda ayaa dib loo aasaasay. Eeg Ciidanka Badda Soomaaliya.
2014 iyo wixii ka dambeeyay. Shirkad Turki ah ayaa la wareegtay dekedda Muqdisho, DP World-na waxay ballaarisay Berbera laga bilaabo 2017. Eeg dekedaha iyo dekedda Berbera.
12 Oktoobar 2021. Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda (ICJ) ayaa sawirtay xuduudda badda ee u dhaxaysa Soomaaliya iyo Kenya, waxayna diiday xariiqda Kenya ee ku socota loolka (latitude) (ICJ, Xukunka 12 Oktoobar 2021). Eeg kiiska badda ee Soomaaliya iyo Kenya.
8 Febraayo 2024. Soomaaliya iyo Turkiga waxay saxiixeen heshiis difaac iyo dhaqaale oo toban sano ah, kaas oo Turkigu ku dhisayo kuna tababarayo ciidanka badda. Eeg Ciidanka Badda Soomaaliya.
Kalluumaysiga sharci darrada ah waxaa lagu qiyaasaa inuu Soomaaliya sannadkiiba ku kaco ilaa $300 milyan (ENACT, Machadka Daraasaadka Amniga (ISS), Janaayo 2026). Eeg kalluumaysiga iyo badda.

Yaa dhibaatadu gaartay?

Badmaaxiyiinta ay burcad-badeedku qafaasheen, iyo bulshooyinka kalluumaysatada ee ay saameeyeen kalluumaysiga sharci darrada ah iyo tsunami-gii 2004. Eeg boggaga lagu xiray.
Muhaajiriinta badda maraya. Sebtembar 2007 oo keliya, doonyo ka ambabaxay Boosaaso (Bosaso) oo siday in ka badan 1,500 qof ayaa gaaray Yaman, "iyadoo 62 la sheegay inay dhinteen ama la la'yahay" (tarjumaad) (Golaha Ammaanka QM, S/2007/658, faqrad 47).

Ilaha way kala duwan yihiin

Halka ay ku yaalleen dekedihii Periplus. Aqoonyahannada intooda badan waxay Malao dhigaan Berbera, Opone-na Xaafuun; aqoonsiyo kale waxaa looga hadlay dekedihii Periplus.

Akhri ilaha asalka ah

The Periplus of the Erythraean Sea, tarjumaaddii W. H. Schoff (1912): archive.org.
Ibn Battuta, Travels in Asia and Africa, tarjumaaddii Gibb (1929): archive.org.
Maxkamadda Caalamiga ah ee Caddaaladda, Maritime Delimitation in the Indian Ocean (Somalia v. Kenya), xukunkii 12 Oktoobar 2021: qoraalka.