Taariikhda
Handoga: magaalo qarniyadii dhexe ee reer guuraa ku taal Jabuuti, qiyaastii 1100 ilaa 1500
Handoga, oo 10 km galbeed ka xigta Dikhil ee koonfurta Jabuuti, waa magaalada keliya ee qarniyadii dhexe ee laga yaqaan Jabuuti. Waxay ku bilaabatay xero aqallo ah qarniyadii 12aad ilaa 13aad, dhagax ayaa dib loogu dhisay qarnigii 14aad, waxaana laga guuray iyadoo aan calaamado rabshad jirin qiyaastii dhammaadkii qarnigii 15aad. Waxay ballaaran tahay 20 hektar, waxayna leedahay qiyaastii 320 dhismo, saddex masjid iyo xabaal ah qiyaastii kun qabri. Qodayaasheedu waxay xusaan in qolalkeeda wareegsan ee ku wareegsan barxado furan, alaabteeda yar ee dibadda laga keenay sida kuul, jijin iyo alaankaraar, iyo qabuuraheedu ay uga dhow yihiin dhaqanka reer guuraaga marka loo eego magaalooyinka dhagaxa ah ee Somaliland, waxayna ku doodaan inay kobocday markii saldanadda Ifat hoos u dhacday, kadibna ay faaruqday markii ganacsiga waddada Saylac iyo Harar dib loo soo celiyay.
Si kooban
Boggani wuxuu raacayaa warbixinta ugu weyn ee Handoga ee ay qoreen laba xubnood oo ka tirsan kooxda Incipit-CSIC ee Isbaanishka (Rouco Collazo iyo de Torres Rodríguez, "Gone with the wind. Urbanization and deurbanization processes in the medieval Muslim Horn of Africa: the case of Handoga (Djibouti)", World Archaeology, 2025, oo bilaash ah). Lambarrada qaybaha ee hoose waxay tilmaamayaan qaybaheeda. Qorayaashu waxay dadka deegaanka maanta ku tilmaamaan Canfar (§3.1). Handoga waxay ka mid tahay isla dunida Muslimka ee qarniyadii dhexe ee magaalooyinka Somaliland, qodayaasheeduna si dhow ayay ula barbardhigaan. Eeg Magaalooyinka burburay ee gudaha Soomaalida.
Cilmi-baarista
Qodayaal Faransiis ah ayaa 1970-meeyadii qoday dhowr guri, booqasho gaaban oo 2006 ahna waxay heshay haraaga birta la dubay iyo naxaas la shubay oo ku jira meel lagu aqoonsaday warshad bir. Tan iyo 2021 mashruuca StateHorn wuxuu khariidad u sameeyay goobta, wuxuuna qoday laba xayndaab oo dhammaystiran, warshad shub, laba masjid iyo godad tijaabo ah (§2).
Laba weji
- Xero, qarniyadii 12aad ilaa 13aad. Dhismayaasha dhagaxa hoostooda waxaa ku jira godadka tiirarka iyo jeexjeexyada aqallo iyo xeryo, oo kaarboonka shucaaca lagu taariikhaystay qarniyadii 12aad iyo 13aad. Qorayaashu waxay soo jeedinayaan in meeshu ku bilaabatay xarun ay reer guuraagu isugu yimaadaan iyo meel ay safarrada ganacsiga ee u dhexeeya xeebta Badda Cas iyo gudaha ku cabbaan (§§2, 3.2).
- Magaalo dhagax ah, qarniyadii 14aad ilaa 15aad. Horraantii qarnigii 14aad aqalladii waxaa beddelay dhismayaal dhagax ah iyadoo aan isticmaalku go'in. Qorayaashu waxay magaalada markii ay ugu sarreysay baaxad ahaan la barbardhigaan Aw Barre iyo Fardowsa (§2). Eeg Fardowsa iyo Aw Barre.
- Dhammaadka. Waxay ku tilmaamaan magaalo "si nabad ah laakiin si buuxda looga guuray" (tarjumaad), iyadoo aan raad gubasho lahayn, dhammaadkii qarnigii 15aad (§2). Meel kale warqaddu dhammaadka waxay dhigtaa qarnigii 16aad (§3.5).
Magaalada
Handoga waxay 540 mitir ku fidsan tahay buur-dhaadheer korkeeda oo ka sarreysa dooxada Chekeiti, waxayna ballaaran tahay qiyaastii 20 hektar oo leh qiyaastii 320 dhismo. Ma jiraan waddooyin ama fagaarayaal, mana jiraan dhismayaal dadweyne marka laga reebo masaajidda (§§2, 3.1). Iyagoo qoys kasta u tiriyay shan qof, qorayaashu waxay qiyaasaan qiyaastii 1,600 qof markii ay ugu badnayd (§3.1).
Saddex masjid ayaa la yaqaan. Laba ku yaal waqooyiga, oo qiyaastii 10 x 14 iyo 12 x 13 mitir ah, way isku xiran yihiin, iyadoo darbiga barxadda mid ka mid ah lagu dhisay darbiga qiblada ee kan kale. Qorayaashu waxay soo jeedinayaan inay u adeegi jireen kooxo kala duwan, ama rag iyo haween (§3.1).
Guryo wareegsan oo ku wareegsan barxado furan
Guri kastaa waa xayndaab ka kooban qolal wareegsan ama ukun-qaab ah oo saldhig dhagax ah leh, oo ku wareegsan barxad furan oo cunnada badankeeda lagu karin jiray. Qorayaashu waxay tan ka soo horjeediyaan guryaha dhagaxa ah ee afar-geeslaha ah ee qolalka badan leh ee Fardowsa iyo magaalooyinka saldanadaha, waxayna xusaan inay u dhow tahay xeryaha ay reer guuraaga gobolku weli dhistaan (§3.2).
Beeraha iyo ganacsiga
- Dhagxaanta wax lagu shiido. Qiyaastii 200 jajab oo dhagxaan wax lagu shiido ah ayaa la helay, laakiin daraasad lagu sameeyay 88 ka mid ah ayaa heshay inay ahaayeen kuwo "aad yar loo daryeelay" (tarjumaad), taas oo qorayaashu u qaataan calaamad muujinaysa in beeruhu ka qiimo yaraayeen xoolo-dhaqashada ama ganacsiga (§3.3).
- Alaabta dibadda laga keenay. Kumanaan alaankaraar ah ayaa la helay, qaar badan oo dhabarka laga jaray goobta laftigeeda, iyo kuul iyo jijino quraarad ah, kuul dhagax ah, sudhan dheeman-badeed ah, miisaan dinaar naxaas ah iyo laba lacag oo Shiine ah. Weelasha dheriga iyo dhagaxa jilicsan ee dibadda laga keenay, oo Somaliland ku badan, ku dhowaad ma jiraan. Qorayaashu waxay xusaan in alaabta dibadda laga keenay ay ahayd mid "fudud oo si sahlan loo qaadi karo" (tarjumaad) oo jidhka lagu xirto, waxayna soo jeedinayaan inay ku habboonayd dad reer guuraa ah (§3.3).
Xabaalaha
Xabaalaha waxay in ka badan kiiloomitir u fidsan yihiin koonfurta magaalada, waxayna leeyihiin qiyaastii kun qabri iyo meelo bannaan oo lagu tukado. Qabuuraha sanduuqa dhagaxa ah ee Somaliland iyo bariga Itoobiya ku badan ma jiraan; qabuuraha badankoodu waa goobooyin ama ukun-qaab dhagxaan ah. Bartamahooda waxaa ku yaal saf qabuuro taallo-u-eg ah oo buur-dhaadheerka dul yaal, qaarkood darbi leh oo albaab koonfureed leh, kuwaas oo qorayaashu la barbardhigaan qabuuraha das ee laga diiwaangeliyay Canfarta (§3.4). Maadaama kun qabri ay u muuqdaan kuwo aad ugu yar magaalada, waxay soo jeedinayaan in dad badan lagu aasay xabaalaha kooxaha reer guuraaga ee ay ka yimaadeen (§3.4). Eeg Taallooyinka ilaa xabaalaha.
Sida qorayaashu u sharxaan kobaceeda iyo dhammaadkeeda
Waxay magaalada dhagaxa ah la xiriiriyaan hoos u dhaca saldanadda Ifat, markii suldaankii ugu dambeeyay ee Ifat lagu dilay Saylac, waddada ugu weyn ee gudahana ay gacanta Itoobiya gashay. Waxay ku doodaan in tani fursad u furtay meelaha cirifka ah, iyo in markii saldanadda Barr Sacdudiin ay dib u soo celisay waddada Saylac iyo Harar, "aysan jirin sabab Handoga ay u ahaato degmo joogto ah" (tarjumaad) (§4). Ma helin caddeyn cad oo muujinaysa in cimilo engegan ay sababtay dhammaadka (§4). Waxay la barbardhigaan magaalooyin xeebeed oo dambe oo reer guuraa aasaaseen, sida Kismaayo, Mareeg, Hobyo, Boosaaso iyo Bulhar, laakiin waxay xusaan in Handoga oo keliya si buuxda looga guuray (§4).