Taariikhda
'Boqorradii reer guuraaga': taallooyinkii waaweynaa ee dhulka hoose ee Soomaalida iyo Cafarta, qiyaastii 650–1000 CD
Qiyaastii intii u dhexeysay 650 iyo 1000 CD, xoolo-dhaqatada ku noolaa meelaha maanta ah Jabuuti (Djibouti), galbeedka Somaliland iyo bariga Itoobiya waxay dhiseen taallooyin aasid oo aad uga waaweyn kuwii ka horreeyay iyo kuwii ka dambeeyay, qaarkood ballaartoodu gaarayso 57 mitir. Koox Isbaanish iyo Jabuuti ka kooban oo qodday toban ka mid ah intii u dhexeysay 2021 iyo 2024 waxay heshay alaab ka timid Harar, Yaman, Ciraaq, Masar ama Suuriya, dunida Roomaanka ama Bizantiyiinta iyo Maldives. Kooxdu waxay ku doodaysaa in qabuurahani lahaayeen hoggaamiyeyaal reer guuraa ah oo heer leh, kuwaas oo ay ugu yeerto boqorro iyo boqoraddo, oo soo kacay markii Aksum hoos u dhacday 600-meeyadii, kahor magaalooyinkii Muslimiinta ee 1100-meeyadii. Isla noocaas taallooyinka ah, oo leh dheryo laga keenay Gacanka Faaris, ayaa laga yaqaan Somaliland, goobaha Yirowe, Jidhali iyo Bulaxaar (Bulhar).
Si kooban
Wax yar ayaa laga yaqaan dhulka hoose ee Soomaalida iyo Cafarta (Afar) intii u dhexeysay dhammaadkii ganacsigii Roomaanka iyo magaalooyinkii Muslimiinta ee 1100-meeyadii. Boggani wuxuu raacayaa warbixin qodis oo 2025 ah oo buuxisa qayb ka mid ah daldaloolkaas, una dhisan shaqadii Machadka Cilmiga Hiddaha (Incipit-CSIC) ee Isbaanishka iyo xarunta cilmi-baarista Jabuuti ee IRAH-CERD (González-Ruibal, de Torres Rodríguez iyo kuwo kale, "Rise of the Nomad Kings: Pastoral Polities in the Horn of Africa (A.D. 650–1000)" (Soo kicitaankii boqorradii reer guuraaga: dowladihii xoolo-dhaqatada ee Geeska Afrika), Journal of Field Archaeology 50.8, 2025, bb. 737–766, si xor ah loo akhriyi karo). Qodistu waxay ka dhacday koonfurta Jabuuti, meel u dhow xuduudaha Somaliland iyo Itoobiya. Kooxdu waxay kaloo sawir-qaadeen xabaalo taallooyin ah oo ku yaal galbeedka Somaliland iyagoo adeegsanaya sawirro dayax-gacmeed (b. 738).
Deegaanka
Qorayaashu waxay xuseen in gobolka u dhexeeya Baab al-Mandab (Bab el-Mandeb) iyo bartamaha Somaliland ay qorayaashii Giriigga, Roomaanka iyo kuwii Islaamka ee xigay u yaqaanneen Barbaria, dadkiisana Barbar. Iyagoo soo xiganaya taariikhyahanka G. W. Bowersock, waxay soo jeedinayaan in magacu "malaha aanu xiriir la lahayn 'Barbarian' (qaab-darro), balse uu ka yimid magac qowmiyadeed oo deegaanka ah *Barbar" (b. 738). Eeg Qorayaashii Giriigga iyo Roomaanka ee xeebta Soomaalida.
Waxay qoreen in dhulka hoose uu "si adag u ahaa reer guuraa" ilaa degaannadii ugu horreeyay ee dhagaxa laga dhisay ee qarnigii 12aad, iyo in kahor shaqadooda, "xilliga u dhexeeya dhammaadkii kunkii 2aad CH iyo imaatinkii Islaamka qarniyadii 12aad–13aad CD, aqoonteenna qadiimiga ah asal ahaanba ma jirin" ee deegaankan (b. 738).
Waxa la qoday
Kooxdu waxay sahamisay shan koox oo xabaalo ah oo ku yaal gobollada Dikhil iyo Cali Sabiix (Ali Sabieh), oo isku ah 154 taallo, waxayna qodday toban taallo oo ku yaal Unda Kontali, Abou Youssouf iyo Daas Biyo (bb. 739–740). Waxay sharaxeen afar qaab: taallooyin caadi ah, iyo taallooyin ku dul dhisan sagxado sare, hoose ama siman. Taallooyinka caadiga ah ballaartoodu inta badan waa qiyaastii 12 mitir; tan ugu weyn, oo sagxad ku taal Guistir, waxay gaartaa 57 mitir, taallada ugu weyn ee Daas Biyo-na 45 mitir (b. 739). Qaarkood waxay isku daraan basalt madow iyo rhyolite cas iyo dhagax-ciid cad oo meel fog laga keenay; qorayaashu waxay xuseen in casaanka iyo caddaanku ay yihiin midabyo muhiim ka ah dhaqanka Cafarta (b. 739). Inta badan taallooyinka waa la dhacay, qaarkoodna waxaa lagu dhacay cagafyo (b. 739).
Taariikhaha
Dhammaan toddobada qabri ee taariikhdooda lagu go'aamiyay kaarboonka shucaaca waxaa la dhisay qiyaastii intii u dhexeysay 650 iyo 1000 CD. Afar taallo oo kale oo ku yaal Jabuuti iyo Somaliland (Guistir, Yirowe iyo Jidhali) waxaa isla muddadaas lagu go'aamiyay dheryo dibadda laga keenay, taallo ku taal Somaliland-na waxaa lagu go'aamiyay taariikh kaarboon shucaac oo hore. Qorayaashu waxay ku soo gabagabeeyeen in "aysan jirin taallooyin waaweyn kahor qarnigii 7aad CD ama kadib qarnigii 11aad CD", iyo in dhismuhu ugu badnaa qarniyadii 7aad iyo 8aad (b. 754). Warbixintoodu waxay kaloo sawir ka bixisaa taallo yar oo ku taal Bulaxaar ee Somaliland, oo taariikhdeedu tahay qarnigii 10aad (b. 759, sawirka 24).
Waxa la helay
Taallooyinku alaab yar ayay ku jirtay, qayb ahaan dhaca awgiis (bb. 740, 753). Waxyaabaha la helay ee ay qorayaashu taxeen waxaa ka mid ah (bb. 741–742, 754–758, shaxda 4):
- Gobolka laga keenay: dheryo saddex lugood leh iyo kuwo cag leh iyo dhagxaan wax lagu shiido oo ka yimid deegaanka Harar iyo dhulka sare ee Itoobiya. Qorayaashu waxay soo jeedinayaan in dheryaha loo isticmaali jiray uunsi shidid.
- Meel fog laga keenay: dheryo "Sasanian-Islamic" (Saasaani-Islaami) ah oo leh dhalaal firuusi ah oo ka yimid Gacanka Faaris, taariikhdooduna tahay qarniyadii 7aad–10aad; quraarad Roomaan ah oo leh naqshad shinni-guri u eg iyo dhalo cadar oo quraarad madow ah; quraarad ka timid Masar ama Suuriya oo ah qarniyadii 8aad–9aad; dheryo Yaman ka yimid; iyo alleelo (cowrie) iyo qolfo saytuun-u-eg ah, oo ay raad-raaceen ilaa Maldives.
Waxay xuseen in isla dheryahaas Gacanka Faaris laga helay Yirowe iyo Jidhali ee Somaliland iyo Jasiira (Gezira) ee koonfurta Soomaaliya (bb. 757–758).
Sida qorayaashu u fasireen caddaymaha
- Heer, ma aha hanti oo keliya. Waxay ku qiyaaseen in taallada ugu weyn ee Daas Biyo ay u baahnayd "ugu yaraan 500 qof oo shaqaynaya afar maalmood". Iyagoo isbarbardhigaya cabbirka qabuurahu saddex xilli, waxay bixiyeen celcelis ballaar oo ah 17.65 mitir oo 120 taallo oo ah 650–1000 CD, marka loo eego 5.97 mitir oo 87 taallo oo ah qarniyadii 1aad–3aad ee Xiis (Heis) iyo 6.82 mitir oo 142 qabri oo goobo Muslimiin ah oo ka dambeeyay 1200, iyadoo sinnaan-la'aantu aad ugu weyneyd xilliga dhexe (bb. 755–756, 762, shaxda 3). Eeg Xiis (Heis).
- Boqorro iyo boqoraddo aan caasimad lahayn. Waxay ku doodayaan "hannaan heer-kala-sarrayn ah balse aan xarun-dhexe ahayn": hoggaamiyeyaal is-hayaya, "malaha madaxda beelaha", mid kastaa leeyahay xabaal u gaar ah oo ku taal meel biyo laga waraabsado ama isgoys waddooyin. Waxay xuseen in "hoggaamiyeyaashaasi aysan qasab ahayn inay rag oo keliya ahaayeen", iyagoo soo xiganaya boqoraddo xusuusta afka ah ku jira sida Gudit iyo Araweelo iyo magac-darajeedka Soomaaliga ah ee boqoraad (b. 761). Waxay "king" (boqor) u isticmaalaan hoggaamiyaha ugu sarreeya, iyagoo xusaya in erayga Soomaaliga ah ee boqor inta badan sidaas loo tarjumo (b. 738).
- Maxay xilligaas u dhaceen. Waxay taxeen shan arrimood: kaalinta reer guuraaga ee ganacsiga Badweynta Hindiya laga soo bilaabo qarnigii 1aad; gacan ku haynta uunsiga, malmalka iyo cusbada; xiriirkooda dhow ee Aksum, oo ay muujinayso koox "ka timid Barbaria" oo ka qayb gashay duullaankii Aksum ee Ximyar (Himyar) 525; burburkii Aksum iyo Ximyar qarnigii 7aad; iyo soo kicitaankii Xarla (Harla) ee buuraleyda Harar (bb. 761–763). Eeg Aksum iyo qoraalka Adulis iyo Xarla.
- Ganacsigu wuxuu u guuray bari. Markii Adulis la cidleeyay qiyaastii 650 CD, waxay ku doodayaan in "ganacsigii fogaa si fudud looga raray waqooyiga loona raray bariga Geeska", ilaa Saylac (Zeila), iyo in "Islaamowgii Saylac uu waqti ahaan la jaan qaaday dhammaadkii dhisidda taallooyinka ee gobolka" (bb. 757–759). Eeg Saylac hore.
- Saldanadaha kahor. Waxay ku soo gabagabeeyeen in dowladihii Muslimiinta ee qarnigii 12aad iyo wixii ka dambeeyay "aysan ka dhalan meel bannaan: waxay ahaayeen horumarkii iyo heerkii ugu sarreeyay ee qaabab siyaasadeed oo hore, oo ay ka mid yihiin dowladihii reer guuraaga" (b. 763).