Duduble (Maxamuud Hiraab, Hawiye)

Magaca iyo abtirsiinta

Duduble waa qabiil Hawiye ah, oo ka tirsan Hiraab, iyagoo la jira Habar Gidir, Abgaal iyo Sheekhaal. Wikipedia waxay leedahay waxaa kaloo loo yaqaan Maxamuud Hiraab. Waxay leedahay magacu wuxuu ka yimid dudub, oo ah "xoog", naanays aabbahood la siiyay (Wikipedia, Duduble, kayd).

Wikipedia waxay soo xigatay qoraal UNHCR oo leh Duduble waa "kuwa ugu yar qoyska Hiraab" (Wikipedia, Duduble, kayd). Eeg geedka Hawiye.

Laamaha waaweyn

Wikipedia waxay taxday sagaal laamood (Wikipedia, Duduble, kayd):

1. Aarsade
2. Maxamed Camal
3. Iijecle
4. Habar Awradeen
5. Maqlisame
6. Celi
7. Bisin
8. Qadhoob
9. Da'uud

Wikipedia Soomaaliga waxay leedahay Duduble waxay ka kooban yihiin sideed laf oo waaweyn. Waxay taxday Maxamed Camal, oo hoostiisa ah Cabdi, Maxamuud (Kuulbayr) iyo Afrax Maxamed. Waxay kaloo taxday Maqlisame, oo hoostiisa ah Ugaas Wehliye iyo Reer Nuur. Lafaha kale ee ay magacawday waa Aarsade, Celi, Da'uud, Samadoor, Iijecle, Bisin, Qadhoob, Hantile iyo Awradeen (Wikipedia Soomaaliga, Duduble, kayd). ACLED wuxuu calaamadeeyay laba koox, Celi iyo Maxamed Camal (ACLED 2025).

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

Eeg Galgaduud, Muqdisho iyo Galmudug.

Taariikhda la diiwaangeliyay

• 1600-meeyadii ilaa 1700-meeyadii. Wikipedia waxay leedahay oday loo yaqaanay Caaqil Dheryodhoobe ayaa beesha ku hoggaamin jiray deegaanka Nugaal. Waxay leedahay abaar iyo colaad ayaa markii dambe qaybo beesha ka mid ah u guuriyay koonfurta (Wikipedia, Duduble, kayd).
• 1921. Wikipedia waxay soo xigatay Xuseen Cali Ducaale, oo hore u ahaa guddoomiyaha degmada Ceel Buur. Wuxuu qoray in ugaaska Duduble iyo hoggaamiyeyaal kale la siiyay qoryo meel u dhow Hobyo, si ay ula dagaallamaan Suldaan Cali Yuusuf Keenadiid ee Hobyo (isla ilaha).
• 1991 ilaa 2000. Waxay leedahay Duduble waxay inta badan ka shaqeeyeen USC, kadibna Isbahaysiga Qaranka Soomaaliyeed (SNA). Waxay diiwaangelisay dagaal ay la galeen Cayr, Muqdisho, 12 Sebtembar 1995, oo odayaashu joojiyeen (isla ilaha).
• 2001. Waxay leedahay Duduble waxay Cayr, Murusade iyo kooxo Mareexaan ah la aasaaseen Isbahaysiga Dooxada Jubba (Juba Valley Alliance, Ingiriisi) (isla ilaha).
• 1990-meeyadii ilaa 2006. Waxay leedahay dad Duduble ah ayaa Muqdisho ka dhisay maxkamado Islaami ah. Waxay leedahay beeshu waxay noqotay tiir ka mid ah Midowga Maxkamadaha Islaamiga (isla ilaha).
• 2007 ilaa 2014. Waxay leedahay Duduble waxay ahaayeen tiir ka mid ah iska caabintii hubeysnayd ee ciidamada Itoobiya ee Muqdisho, 2007. Waxay leedahay odayaal ku sugan Ceel Buur ayaa Diseembar 2011 heshiis la saxiixday Al-Shabaab. Waxay kaloo diiwaangelisay in xildhibaan Duduble ah, Cabdullaahi Ciise Abtidoon, la dilay Abriil 2009, waxaana looga shakiyay Al-Shabaab (isla ilaha).
• 2020-meeyadii. Waxay leedahay Duduble hadda waxay ka qayb qaataan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab (isla ilaha).

Wikipedia waxay Duduble ku taxday orodyahanka Cabdi Nageeye iyo u-dhaqdhaqaaqaha Cilmaan Cali Axmed. Waxay kaloo magacawday Maxamed Cabdulle Xalane, oo ka qayb galay dagaalkii xuduudda 1964 (isla ilaha).

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).

Wikipedia waxay soo xigatay suldaan Duduble ah, Faarax Foodey, oo ka hadlay dagaalkii 1921 ee Hobyo. Waxay leedahay maxkamadihii Duduble ee 1990-meeyadii waxay qoyska dhibanaha u daayeen inay doortaan mag ama dil (Wikipedia, Duduble, kayd). Wikipedia Soomaaliga waxay Maqlisame hoostiisa ku magacawday khadka Ugaas Wehliye (Wikipedia Soomaaliga, Duduble, kayd). Eeg xeer, Somali customary law.

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

EUAA waxay taxday khilaafyadan Duduble oo firfircoonaa ama suurtagal ahaa Abriil 2023 ilaa Maarso 2025 (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1):

• Cayr, duleedka degmada Dhuusamarreeb
• Saleebaan, tuulooyin u dhow degmada Cadaado
• Murusade, tuulooyin u dhow Ceel Buur. EUAA waxay leedahay Al-Shabaab, oo deegaankaas maamusha, ayaa joojisay dagaalka.

EUAA waxay kaloo diiwaangelisay in 3 Oktoobar 2024 maleeshiyo Duduble ah ay weerareen xoolo-dhaqato beel kale ah, tuulada Gaalo ee u dhow Dhuusamarreeb (isla ilaha). Horaantii, EASO waxay leedahay Duduble, Murusade iyo Waceysle ee koonfur-bari Galgaduud waxay u arkeen in Habar Gidir waqooyiga ay ku xoog badan yihiin Galmudug. Waxay soo xigatay khabiir amni oo Al-Shabaab ku tilmaamay "saaxiib ku habboon" kooxahaas (EASO 2021). Eeg Saleebaan, Murusade iyo colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

• Meesha geedka. Abbink iyo Wikipedia waxay Duduble dhigeen Habar Gidir agtooda, Hiraab hoostiisa. ACLED iyo EUAA waxay ku calaamadeeyeen Habar Gidir hoostiisa.
• Laamaha. Wikipedia waxay taxday sagaal. Wikipedia Soomaaliga waxay leedahay sideed, kadibna waxay magacawday kuwo ka badan, sida Samadoor iyo Hantile.
• Taariikhda hore. Wikipedia Soomaaliga waxay Duduble ku xirtay Punt iyo Macrobians-kii hore. Il kuma xirna, ilaha kale ee halkan ku jirana ma sheegin.

Akhri wax badan

• Hawiye
• Habar Gidir
• Murusade
• Galgaduud