Midowga Maxkamadaha Islaamiga, 2006

Si kooban

Lix bilood sannadkii 2006, isbahaysi maxkamado Islaami ah ayaa xukumay Muqdisho iyo inta badan koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya. Dad badan oo magaalada deggan ayaa soo dhaweeyay nidaamkii uu keenay. Kobaciisu wuxuu walaac ku abuuray Itoobiya iyo Maraykanka, dhammaadkiisii Diseembar 2006na wuxuu furay dagaal cusub (Menkhaus, Middle East Report, MERIP, 2007; Human Rights Watch, Shell-Shocked, 2007).

Halka maxkamaduhu ka yimaadeen

1991 kadib Muqdisho ma lahayn maamul keliya. Maxkamadaha shareecada ee deegaanka ayaa buuxiyay qayb ka mid ah boosaska. Aqoonyahanka cilmiga siyaasadda Ken Menkhaus wuxuu qoray inay "markii hore maalgelin jireen ganacsatada deegaanka, kormeer jireen odayaasha beelaha, waxaana maamuli jiray wadaaddo Suufi ah oo dhaqameed" (tarjumaad) (MERIP 2007).

Maxkamaduhu waxay hagaajiyeen amniga xaafadahooda, waxayna "noqdeen kuwo aad loo jecel yahay" (tarjumaad). Hase yeeshee, awoodda maxkamad kasta waxay ku koobnayd laanta abtirsiga ee ay ka tirsanayd (isla ishaas).

2000. Maxkamaduhu waxay sameeyeen urur dallad ah, Golaha Fulinta Shareecada. Xoghayihiisa guud wuxuu ahaa Xasan Daahir Aweys.
2004. Waxay dib isugu urureen Golaha Sare ee Maxkamadaha Islaamiga. Waxaa hoggaaminayay Sheekh Shariif Sheekh Axmed, iyadoo Aweys weli awood leeyahay.

Menkhaus wuxuu diiwaangeliyay in inta badan 11-ka maxkamadood ee Muqdisho ay "ahaayeen kuwo dhexdhexaad ah oo odayaasha beelaha gacantooda ku jira" (tarjumaad), halka laba ay lahaayeen maleeshiyaad xagjir ah (isla ishaas).

Dagaalkii Muqdisho, Febraayo ilaa Juun 2006

Horraantii 2006, koox hoggaamiyayaal maleeshiyaad iyo ganacsato ah ayaa sameysay Isbahaysiga Soo Celinta Nabadda iyo La-dagaallanka Argagixisada. Menkhaus wuxuu ku tilmaamay "mid CIA-du taageerto" (tarjumaad) (MERIP 2007).

Dagaalka Isbahaysiga iyo maxkamadaha wuxuu socday bilooyin. Juun 2006 maxkamaduhu way guulaysteen oo qabsadeen Muqdisho. Kadib waxay awooddooda ku fidiyeen "inta badan koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya" (tarjumaad), laga bilaabo koonfurta Mudug ilaa xuduudda Kenya (isla ishaas).

Lix bilood oo xukun ah

Menkhaus wuxuu sharraxaa waxa isbeddelay xilligii maamulka Maxkamadaha 2006 (MERIP 2007):

"Amniga dadweynaha si weyn ayuu caasimadda oo dhan uga hagaagay. Islaamiyiintu waxay hubka ka dhigeen maleeshiyaadka beelaha… dib ayay u fureen dekedda iyo garoonka diyaaradaha, waddooyinkana way sugeen." (tarjumaad)

Wuxuu ku daray in maxkamaduhu "ka heleen ixtiraam iyo taageero ballaaran dadka deegaanka iyo qurbajoogta" (tarjumaad). Ixtiraamkaasi wuxuu "bilaabay inuu dhaqaaqo" markii xubno adag ay riixeen xeerar adag (isla ishaas).

Human Rights Watch sidoo kale waxay diiwaangelisay in maxkamaduhu keeneen "xasillooni aan horay loo arag oo magaalo ay hareeyeen sharci darro iyo rabshado aad u daran" (tarjumaad). Waxay sidoo kale xustay "calaamado hore oo tallaabooyin xad-dhaaf ah oo cadaadis ah" (tarjumaad) (HRW 2007).

Sababta Itoobiya u soo fara gelisay

Dowladda Federaalka Ku-meel-gaarka ah (DFKM) waxay fadhiday Baydhabo, taageero yarna Muqdisho kuma lahayn. Wadahadalladii DFKM iyo maxkamadaha ma gaarin heshiis bartamihii 2006. Menkhaus wuxuu qoray in "DFKM, Maxkamadaha iyo Itoobiyaba ay eedda wadaagaan" (tarjumaad) (MERIP 2007).

Itoobiya waxaa walaac ku abuuray hadallo adag oo ka soo yeeray qaar ka mid ah hoggaamiyayaasha maxkamadaha, oo ay ku jiraan sheegashooyin ku saabsan qaybaha Itoobiya ee Soomaalidu degto. Human Rights Watch waxay qortay in ficillada Itoobiya ay "ku salaysnaayeen danaheeda amni ee gobolka iyo qaranka" (tarjumaad), oo ay ku jirto loollan wakiil ah oo ay la lahayd Eritrea (HRW 2007).

Diseembar 2006 Golaha Ammaanka QM wuxuu ansixiyay qaraarka 1725, kaas oo oggolaaday ciidan Afrikaan ah oo ilaaliya DFKM (MERIP 2007).

Dhammaadkii, Diseembar 2006

Itoobiya waxay 24 Diseembar 2006 qaadday weerar buuxa, iyadoo ay haysato waxa saxaafaddu ugu yeertay "taageero aan la shaacin" oo Washington ka timid (tarjumaad) (MERIP 2007). Khasaarooyin hore kadib maxkamaduhu "si lama filaan ah ayay Muqdisho ugu kala dirmeen iyadoo ay jiraan kala qaybsanaan gudaha ah oo qoto dheer" (tarjumaad).

Menkhaus wuxuu sharraxaa burburka. Ganacsatadu waxay diideen dagaal magaalo oo burburin lahaa hantidooda, hoggaamiyayaasha beeluhuna waxay ka baqeen khasaare culus. Islaamiyiinta dhexdhexaadka ahi waxay diideen iska horimaad lala galo deris awood badan. Hubka iyo dagaalyahannadu waxay ku noqdeen beelaha, hoggaankii hadhayna wuxuu u ambabaxay Kismaayo (isla ishaas).

Wixii ka dambeeyay

2007. Dagaalladii Muqdisho ee u dhexeeyay ciidamada Itoobiya iyo DFKM iyo kacdoonka waxay barakiciyeen qiyaastii 400,000 qof. Human Rights Watch waxay heshay in "ciidamada Itoobiya, Soomaalida iyo kacdoonkaba ay dhammaantood mas'uul ka yihiin" jebinta sharciyada dagaalka (tarjumaad) (HRW 2007).
2008 ilaa 2009. Hoggaamiyayaal hore oo dhexdhexaad ah oo maxkamadaha ka tirsanaa ayaa ku biiray wadahadallada Jabuuti. Janaayo 2009 Shariif Sheekh Axmed wuxuu noqday madaxweynaha DFKM. Eeg Dib-u-dhiska, 2007 ilaa 2012.
Al-Shabaab. Garabkii xagjirka ahaa ee maxkamadaha ayaa noqday kacdoon gooni ah. Eeg al-Shabaab.

Yaa dhibaatooday?

Ilaha waxay diiwaangeliyeen dhimashada dadka rayidka ah ee Muqdisho dagaalladii horraantii 2006, Diseembar 2006 iyo 2007. Human Rights Watch waxay diiwaangelisay boqollaal dhimasho rayid ah Maarso iyo Abriil 2007 oo keliya (HRW 2007).

Ilaha way kala duwan yihiin

Cidda hoggaaminaysay maxkamadaha. Menkhaus wuxuu sharraxaa isbahaysi uu hoggaaminayay Sheekh Shariif Sheekh Axmed, "laakiin Aweys oo adag uu weli door weyn ku leeyahay" (tarjumaad) (MERIP 2007). Warbixinnadu way ku kala duwan yihiin ninka awoodda dhabta ah haystay.
Sababta maxkamaduhu sida degdegga ah ugu dhaceen. Warbixinno qaar waxay xoojiyaan awoodda militari ee Itoobiya. Menkhaus wuxuu ku doodaa in kala qaybsanaanta gudaha ay ka muhiimsanayd (MERIP 2007).

Akhri ilaha asalka ah

Ken Menkhaus, "There and Back Again in Somalia", Middle East Report Online, Febraayo 2007: qoraal.
Human Rights Watch, Shell-Shocked: Civilians Under Siege in Mogadishu, Agoosto 2007: warbixin.