Habar Gidir (Habr Gedir, Hiraab, Hawiye)

Magaca iyo abtirsiinta

Habar Gidir waa qabiil Hawiye ah oo ka tirsan laanta Hiraab. Wikipedia waxay leedahay awowgood waa Madarkicis Hiraab, Habar Gidirna waa magaca hooyadood, Gidir Karanle (Wikipedia, Habar Gidir, kayd).

Il	Abtirsiinta ay bixiso
Abbink 2009	Hiraab > Madarkicis > Habar Gidir, oo ay ku jiraan Sacad, Cayr, Saleebaan iyo Saruur (Abbink, The Total Somali Clan Genealogy, 2009, b. 27)
ACCORD 2009	Habar Gidir iyo Abgaal waa "labada qaybood ee ugu muhiimsan uguna isticmaalka badan" Hawiye (ACCORD, 2009, b. 12)
Bangiga Adduunka 2005 (jaantuska CRD)	Gorgaarte: Abgaal, Habar Gidir, Sheekhaal, Duduble iyo Udeejeen (World Bank, 2005, Lifaaqa 2)
ACLED 2025	Hawiye > Habar Gedir, oo leh Ayr, Sacad, Saleban iyo Duduble (ACLED, Sebtembar 2025)
Wikipedia Soomaaliga (kayd)	Madarkicis > Hiraab > Gorgaarte > Hawiye > Irir > Samaale (Wikipedia Soomaaliga, Habar Gidir, kayd)

Abbink wuxuu Duduble ku taxay Habar Gidir agtiisa, Hiraab hoostiisa, ee kuma darin gudaha (Abbink 2009, b. 27). Eeg geedka Hawiye.

Laamaha waaweyn

Wikipedia waxay bixisay shan laamood: Cayr (Maxamed Madarkicis), Sacad, Saleebaan, Saruur (Ibraahim Madarkicis) iyo Sifaadle (Wikipedia, Habar Gidir, kayd). Abbink wuxuu magacaabay kooxahan (Abbink 2009, b. 27):

Laan	Kooxaha ay magacawday
Sacad	Reer Hiluwe, Reer Jalaf, Reer Nimcaale iyo Lugayare
Cayr	Absiye iyo Ayaanle
Saleebaan	Faarax (oo leh Maxamed Cabdi iyo Heysow) iyo Dashame (oo leh Gaabane iyo Abokor)
Saruur	lama sheegin

ACLED wuxuu calaamadeeyay kooxo kale oo badan (ACLED, Sebtembar 2025):

Sacad: Reer Nimcaale, Reer Jalaf, Reer Hilowle, Barkhadle, Faarale, Indhayar iyo Sacad Muuse
Cayr: Ayaanle, Bilaal, Cabsiiye, Habar Caji, Yabar Dhowrakace, Yabadhaale iyo Saruur
Saleebaan, Duduble (oo leh Eli iyo Maxamed Camal), Jalax iyo Reer Aw Xasan

Wikipedia Soomaaliga waxay leedahay Saruur wuxuu u kala baxaa Wacdaan iyo Nabadwaa, Sifaadlena Daangaale iyo Mariid (Wikipedia Soomaaliga, kayd). Eeg Cayr iyo Ayaanle Cayr.

Meesha ay degaan

Ma jiro tirakoob qabiil ahaan Soomaalida u tiriya. ACCORD waxay xustay in Soomaalidu inta badan sheegtaan tiro ka badan inta ay yihiin, "si ay xoog u muujiyaan" (ACCORD, 2009, b. 11).

Meel	Waxa iluhu qoreen
Galgaduud	"Qabiilada ugu waaweyn Galgaduud waa jilibyada Habar Gidir (Hawiye): Saleebaan, Cayr, Duduble" (EUAA 2025, Galgaduud)
Mudug	Hawiye "(jilibka Sacad ee Habar Gidir)" ayaa u badan koonfurta (EUAA 2025, Mudug)
Muqdisho	"Muqdisho waxaa inta badan deggan Hawiye, qabiilada Abgaal, Habar Gidir iyo Murusade" (EUAA, 2025)
Shabeellaha Hoose	Diiwaannadu waxay magacaabeen sheegashooyin dhul oo Habar Gidir ah, degmooyinka Afgooye iyo Marka (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1)

Wikipedia waxay ku dartay Hobyo, Gaalkacyo iyo Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya (Wikipedia, kayd). Eeg Galgaduud iyo Mudug.

Taariikhda la diiwaangeliyay

Dabayaaqadii 1600-meeyadii ilaa 1889. Wikipedia waxay leedahay Habar Gidir waxay ka mid ahaayeen Imaamadda Hiraab, laga bilaabo Banaadir ilaa Mudug (Wikipedia, kayd).
1956 ilaa 1960. Cabdullaahi Ciise (Ingiriisi), oo ah Sacad Reer Nimcaale, ayaa hoggaaminayay dowladdii dhulka wakaaladda (isla ilaha). Eeg SYL (Ingiriisi).
1991. Ururka USC wuxuu u kala qaybsamay laba. Maktabadda Koongareeska Maraykanka waxay magacawday garab Abgaal oo uu hoggaaminayay Cali Mahdi iyo garab Habar Gidir oo uu hoggaaminayay Maxamed Faarax Caydiid (Ingiriisi) (Library of Congress).
2000 ilaa 2004. Cabdiqaasim Salaad Xasan (Ingiriisi), oo ah Cayr Cabsiiye, wuxuu ahaa madaxweynaha Dowladda Ku-meel-gaarka ah (Wikipedia, kayd).
2019. Xafiiska Arrimaha Gudaha UK wuxuu soo xigtay warbixin ku saabsan Guutada Saddexaad ee ciidanka, oo "ay u badan yihiin Hawiye/Habar Gidir". Warbixintu waxay leedahay waxaa loo adeegsaday Shabeellaha Hoose si loo xoojiyo sheegashooyinka dhul beereed ee Habar Gidir (UK Home Office, 2019).

Odayaasha iyo xeerka

Hoggaamiyeyaasha sare ee qabiilada Soomaaliyeed waxay leeyihiin magacyo sida suldaan, ugaas ama issim. Doorkoodu waa "inta badan garsoor iyo matalaad" (UK Home Office, 2019).

ACCORD waxay qortay in qoysas Reer Xamar ah ay xiriir guur la leeyihiin qabiilo xoog leh, "gaar ahaan Hawiye Abgaal iyo Habar Gidir". Waxay leedahay taasi waxay siisaa xoogaa ilaalin ah (ACCORD 2009, b. 17). Wikipedia Soomaaliga waxay leedahay khadka ugaasyada Cayr wuxuu leeyahay toban oday oo isku xiga (Wikipedia Soomaaliga, Ayaanle Cayr, kayd). Eeg xeer, Somali customary law.

Colaadaha dhowaan la diiwaangeliyay

EUAA waxay taxday colaadahan, oo firfircoonaa Abriil 2023 ilaa Maarso 2025 (EUAA, 2025, qaybta 1.5.1):

Geledi iyo Wacdaan iyo Habar Gidir, degmada Afgooye.
Biyomaal (Dir) iyo Habar Gidir, degmada Marka.
Saleebaan iyo Duduble, iyo Saleebaan iyo Cayr, degmooyinka Cadaado iyo Dhuusamareeb.
Cayr iyo Duduble, duleedka Dhuusamareeb.
Sacad iyo Leelkase, degmooyinka Gaalkacyo iyo Galdogob, oo leh aano "40-kii sano ee la soo dhaafay".
Sacad iyo Cumar Maxamuud (Majeerteen), Gaalkacyo iyo Jiriiban. Waxay hurday Febraayo 2025.
Saleebaan, Sacad iyo Cayr iyo kooxo Mareexaan ah, Galgaduud iyo Mudug.

EUAA waxay leedahay ACLED wuxuu Galgaduud ka tiriyay 32 dhacdo oo u dhexeeyay maleeshiyaadka Habar Gidir iyo Mareexaan (EUAA 2025, Galgaduud). Eeg Mareexaan iyo colaadaha qabiilada.

Meesha iluhu ku kala duwan yihiin

Duduble. Abbink iyo Bangiga Adduunka waxay Duduble ku taxeen Habar Gidir agtiisa. ACLED wuxuu hoos dhigay Habar Gidir.
Sifaadle. Wikipedia waxay Sifaadle ku tirisay laan shanaad. Abbink ma magacaabin.
Abtirsiinta Sacad. Wikipedia Soomaaliga waxaa ku jira sheeko aan tixraac lahayn oo Sacad ku abtirisa awoow kale. Ilaha kale ee halkan waxay Sacad hoos dhigaan Madarkicis.