Lahjadaha Soomaaliga: Waqooyi, Banaadir, Asharaaf, Maay iyo Digil

Shanta koox ee lahjadaha

Xarunta macluumaadka dalalka ee Norway, Landinfo, waxay warbixin 2011 ay u qortay hay'adda socdaalka ee dalkaas ku soo koobtay cilmi-baarista lahjadaha Soomaaliga (Landinfo 2011). Waxay raacday aqoonyahanka afafka ee Talyaaniga ah Marcello Lamberti, oo buuggiisa Die Somali-Dialekte (1986) uu Martin Orwin, oo afafka ka dhiga SOAS, ku tilmaamay qoraalka ugu muhiimsan ee mawduucan (Landinfo 2011, b. 4). Lamberti wuxuu Soomaaliga u qaybiyaa shan koox oo silsilad sameeya, oo meelaha ay isku dhow yihiin si tartiib ah isugu gudba (Landinfo 2011, b. 6):

Soomaaliga Waqooyiga: waqooyi-galbeed, waqooyi-bari, Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya, waqooyiga Kenya iyo Jubbada Hoose.
Banaadir: xeebta iyo dhulka ka dambeeya intii u dhexeysa Hobyo ilaa koonfurta Marka, oo ay ku jirto Muqdisho (Mogadishu).
Asharaaf: waxaa ku hadla Asharaafta Shingaani ee Muqdisho iyo kuwa degmada Marka.
Maay: dhulka u dhexeeya labada webi ee Bay, Bakool, Gedo, Jubbada Dhexe iyo Shabeellaha Hoose.
Digil: Tunni, Dabarre, Garre iyo Jiiddu.

Sidii hore loo kala qaybin jiray

Qaybintii cilmiyeed ee ugu horreysay waxaa sameeyay Enrico Cerulli 1919. Wuxuu sameeyay afar koox oo uu u magacaabay qabiilooyinka waaweyn ee uu duubay hadalkooda: Isaaq (oo ay la socdaan Ciise iyo Gadabuursi), Daarood, Hawiye iyo Sab (Landinfo 2011, b. 5). Martino Moreno wuxuu Hawiye u wareejiyay koox Banaadir ah, Sab-na koox Digil ah. B. W. Andrzejewski iyo John Saeed waxay isticmaaleen saddex koox: Soomaaliga Guud, Soomaaliga Xeebta ama Banaadir, iyo Soomaaliga Dhexe (Landinfo 2011, b. 5).

Dadka Soomaaliga ku hadlaa inta badan waxay isticmaalaan qaybin fudud oo laba ah. Maxaa-tiri ("maxaad tiri?") waxay ka kooban tahay hadalka Waqooyiga iyo Banaadir. Maay-tiri, oo sidoo kale loo yaqaan Maxaa-rabtaa ama Maxaa-jira, waxay ka kooban tahay noocyada Maay iyo Digil (Landinfo 2011, b. 5). Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ee 2012 wuxuu "Maay iyo Maxaa-tiri" wada magacaabay inay yihiin afka Soomaaliga (Constitute Project, Soomaaliya 2012, Qodobka 5).

Sida ay kooxuhu u kala duwan yihiin

Lamberti wuxuu helay farqi cad oo xagga codadka ah oo u dhexeeya labada qaybood. Dhammaan lahjadaha Maxaa-tiri waxay leeyihiin codadka cunaha ee lagu qoro c iyo x; lahjadaha Maay ma laha, laakiin waxay leeyihiin cod u eg "gy" ee afka Hangariga (Landinfo 2011, b. 5). Naxwuhuna wuu kala duwan yahay: Maxaa-tiri, weedh aan lahayn qodob qeexan waa khalad, halka dadka Maayga ku hadlaa ay qodobka ka tagi karaan (Landinfo 2011, b. 5).

Lamberti wuxuu tiriyay 67 astaamood oo lahjadeed. Banaadir waxay Soomaaliga Waqooyiga la wadaagtaa 40 ka mid ah; Asharaaf waxay Soomaaliga Waqooyiga la wadaagtaa 14, waxayna 14 kale la wadaagtaa Banaadir oo keliya; Maay wax yar ayay la wadaagtaa Soomaaliga Waqooyiga, waxayna wax aad uga badan la wadaagtaa Banaadir iyo Asharaaf (Landinfo 2011, b. 16).

Qaar ka mid ah culimada afafku waxay Maay iyo noocyada Digil u arkaan afaf gooni ah. Maxamed Diiriye Cabdullaahi (Mohamed Diriye Abdullahi) wuxuu qoray in noocyadani "yihiin afaf Kushitig ah oo gooni ah" (Culture and Customs of Somalia, 2001). I. M. Lewis wuxuu farqiga u dhexeeya Maay iyo Soomaaliga Waqooyiga la barbardhigay ka u dhexeeya Isbaanishka iyo Bortuqiiska (Saints and Somalis, 1998, b. 74). Mauro Tosco wuxuu qoray in dhammaantood xagga bulshada ay yihiin "lahjado", balse aan ilaa hadda qaybin la sameeyay ay tijaabin is-fahamka (Ashraf Somali, Wikipedia, oo soo xiganaya Tosco 2012).

Sahankii Lamberti ee 1981

Lamberti wuxuu cilmi-baaristiisa goobta sameeyay 1981 isagoo jooga Muqdisho, Baardheere, Luuq, Saakow, Jilib, Bu'aale, Marka, Qoryooley, Qansax Dheere, Baydhabo, Diinsoor, Buurhakaba (Bur Hakaba), Jamaame, Kismaayo iyo Cadale. Wuxuu daraaseeyay 52 nooc oo lahjado ah, isagoo 78 qof oo ku hadla la adeegsaday ilaa 600 eray iyo 500 weedhood oo go'an (Landinfo 2011, b. 4). Orwin wuxuu Landinfo u sheegay in tan iyo 1980-meeyadii aan la samayn daraasad goobeed oo habaysan oo lahjadaha ku saabsan (Landinfo 2011, b. 4).

Waxa khariidadda beddelay

Lamberti wuxuu sheegay saddex arrimood. Guurguuritaanka reer guuraaga ayaa lahjadaha faafiyay, waqooyigana, oo xoola-dhaqashadu ugu xoog badan tahay, ka dhigay mid ka isku eg koonfurta degan. Xidhiidhka qabiilka ayaa lahjadaha kala ilaaliyay xataa markii qabiilooyinku dhinac dhinac u wada degganaayeen. Haajiriddu waxay hadalka u guurisay koonfurta: kooxo Daarood ah oo waqooyiga ka yimid ayaa degay Jubbada Hoose iyo Kenya qarniyadii 1800-aad iyo 1900-aad, ilaa 300,000 oo reer guuraa ahna waxaa la dejiyay agagaarka Shabeellaha hoose iyo Dujuuma kadib abaartii 1973 ilaa 1974 (Landinfo 2011, b. 7). 1972 kadib, buugaagta dugsiyada iyo raadiyaha waxay isticmaaleen af heer ah oo inta badan ku salaysan hadalka Daaroodka Mudug iyo Ogaadeen (Landinfo 2011, b. 8).